🍎 Oznaczanie małych pozostałości fungicydów ditiokarbaminianowych i disiarczku tiuramu w żywności o niskiej zawartości tłuszczu jako sumy wyrażonej w disiarczku węgla — porcję badaną (do 200 g, żywność dla niemowląt 400 g) gotuje się 30 min z roztworem chlorku cyny(II) w kwasie solnym, uwolniony CS2 oczyszczony w płuczkach z wodorotlenkiem sodu i kwasem siarkowym pochłania się w metanolowym roztworze wodorotlenku potasu jako ksantogenian potasu i mierzy jego absorbancję przy 302 nm z korekcją przy 272 i 332 nm; krzywa kalibracyjna 1–40 µg CS2, PN-EN 12396-3

Chemia żywności PN-EN 12396-3

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Tekst normy czytamy w próbce iTeh dokumentu SIST EN 12396-3:2001 (tekst angielski EN 12396-3:2000, skan): od strony tytułowej przez spis treści, przedmowę i rozdziały 1–7 do punktu 8.4.3 (pomiar spektrometryczny i równanie (1) korekcji absorbancji) na stronie 7. Poza próbką zostają wyrażanie wyników (9), testy potwierdzające (10), precyzja (11), sprawozdanie z badania (12), załącznik A (dane precyzji) i bibliografia.

WEDŁUG TEKSTU EN 12396-3:2000. Normę przygotował CEN/TC 275 „Analiza żywności — Metody horyzontalne”, którego sekretariat prowadzi DIN; CEN zatwierdził ją 08.04.2000, a krajowe wdrożenia miały nastąpić najpóźniej w listopadzie 2000 r. EN 12396 ma trzy części: 1 — metoda spektrometryczna, 2 — metoda chromatografii gazowej, 3 — metoda ksantogenianowa z wykorzystaniem spektrometrii UV. Zakres (1): metoda spektrometryczna UV oznaczania małych pozostałości fungicydów ditiokarbaminianowych i disiarczku tiuramu jako ksantogenianu; związki te uwalniają w określonych warunkach disiarczek węgla (np. mankozeb, maneb, propineb, tiuram, zineb); metoda ma zastosowanie zwłaszcza do tych środków spożywczych pochodzenia roślinnego, dla których ustalono niskie najwyższe dopuszczalne poziomy pozostałości; pozwala oznaczyć ilościowo tylko całą grupę, nie identyfikuje poszczególnych związków; najwyższe dopuszczalne poziomy pozostałości (NDP) wyraża się zwykle w disiarczku węgla. Powołania (2): ISO 1750 (nazwy zwyczajowe pestycydów), EN 12393-1:1998, EN 12396-1:1998, EN 12396-2:1998. Zasada (3): próbkę ogrzewa się z kwasem solnym i chlorkiem cyny(II), co uwalnia disiarczek węgla z obecnych ditiokarbaminianów i/lub disiarczków tiuramu; CS2 oddziela się i oczyszcza przez destylację i zbiera w metanolowym roztworze wodorotlenku potasu, gdzie tworzy ksantogenian potasu; absorbancję produktu mierzy się przy 302 nm z korekcją linii podstawowej przy 272 i 332 nm, a ułamek masowy pozostałości wyraża w miligramach disiarczku węgla na kilogram żywności. Odczynniki (4): odczynniki uznanej czystości analitycznej, najlepiej do analizy pozostałości pestycydów, woda destylowana lub demineralizowana; zanieczyszczenia wody, rozpuszczalników i soli nieorganicznych przez tworzywa sztuczne i gumę się unika — do przechowywania i obchodzenia się z wodą i odczynnikami używa się wyłącznie naczyń szklanych; disiarczek węgla co najmniej 99 % (w −20 °C trwały 2–3 lata), metanol, stężony kwas solny (1,16 g/ml), stężony kwas siarkowy (1,84 g/ml), roztwór wodorotlenku sodu 100 g/l, metanolowe roztwory wodorotlenku potasu I (28 g/l) i II (56 g/l), roztwór chlorku cyny(II) 40 g/100 ml w stężonym kwasie solnym, roztwór roboczy chlorku cyny(II) w kwasie solnym 3,3 g/100 ml (20 ml roztworu chlorku cyny, 20 ml stężonego kwasu solnego i ostrożnie 200 ml wody); roztwór podstawowy CS2 — ok. 1 ml (ok. 1,25 g) disiarczku węgla do kolby 50 ml z 40 ml metanolu ważonej z dokładnością do 10 mg przed i po dodaniu, uzupełnienie metanolem; roztwór wzorcowy — rozcieńczenia 1 : 25 i 1 : 100, 1 ml ≈ 10 µg CS2; oba przygotowuje się świeżo do każdej krzywej kalibracyjnej. Aparatura (5): dokładnie oczyszczone szkło (mycie według 5.1 prEN 12393-1:1998); zestaw do rozkładu i destylacji (rysunek 1) — kolba okrągłodenna trójszyjna 1 l lub 2 l albo kolba cylindryczna z nasadką trójszyjną, wkraplacz, rurka do wprowadzania gazu, chłodnica Liebiga ustawiona wznosząco i cztery rurki absorpcyjne połączone szlifami kulistymi, dwie ostatnie najlepiej ze spiralą Widmera; przepływomierz; czasza grzejna co najmniej 450 W albo palnik gazowy z lejkiem Babo; spektrometr do pomiarów 270–350 nm z kuwetami kwarcowymi 1 cm, najlepiej dwuwiązkowy; pompa niskiej próżni przy ostatniej rurce absorpcyjnej albo źródło azotu pod ciśnieniem przy rurce wlotowej. Pobieranie próbek (6): próbkę laboratoryjną przygotowuje się według ogólnie zalecanego sposobu, tak by uzyskać część reprezentatywną; według uwagi procedury pobierania do urzędowej kontroli pozostałości pestycydów w owocach i warzywach podaje dyrektywa 79/700/EWG. Przygotowanie próbek (7): próbkę dostarczoną w stanie zamrożonym przechowuje się w −20 °C; świeże próbki bada się w miarę możliwości od razu po przybyciu, a próbki całkowicie lub w dużej części zepsutej się nie bada; do analizy bierze się tylko tę część próbki, do której odnosi się najwyższy dopuszczalny poziom pozostałości, i zapisuje usunięte części roślin; jeśli analizy nie da się wykonać od razu, próbkę przechowuje się w 0–5 °C nie dłużej niż 2 dni, a przy dłuższym przechowywaniu głęboko zamraża w −20 °C w porcjach wystarczających na jedną analizę; pomniejszanie próbki ma dawać części reprezentatywne (np. ćwiartowanie i wybór przeciwległych ćwiartek; małe jednostki — dokładne wymieszanie; duże owoce i warzywa — wycinki klinowe, ogórki — przekroje poprzeczne z powierzchnią zewnętrzną każdej jednostki); według uwagi pozostałości ditiokarbaminianów i disiarczków tiuramu na powierzchni części roślin, niedziałające układowo, szybko się rozkładają, zwłaszcza w rozdrobnionych próbkach. Porcja badana (7.2): do 200 g, odważona z dokładnością ± 1 %; części przeszkadzające w analizie usuwa się po odważeniu (np. pestki owoców pestkowych), a podstawą obliczenia jest masa pierwotnej porcji (z pestkami); porcji nie tnie się na kawałki mniejsze, niż potrzeba, by przeszły przez szyjkę kolby, bo im drobniej, tym mniejsze pozostałości; po pocięciu analizuje się ją od razu. Postępowanie (8): ostrzeżenie — wiele ditiokarbaminianów, disiarczków tiuramu i disiarczek węgla jest toksycznych różnymi drogami narażenia, zwłaszcza w postaci stężonej (karty charakterystyki producenta); pary niektórych rozpuszczalników są toksyczne i łatwo wchłaniają się przez skórę — skuteczne dygestoria (8.1). Ślepe próby (8.2): ślepe próby odczynnikowe i matrycowe oraz badania odzysku z dodatkiem na poziomach odpowiednich do NDP, które mają dać zadowalające wyniki; absorbancja ślepej próby odczynnikowej przy 302 nm względem roztworu KOH I ma być zerowa lub bliska zeru; według uwag analityk powinien dobrze opanować metodę przed analizą, a niektóre warzywa (np. z rodziny krzyżowych) zawierają naturalne związki uwalniające CS2 w warunkach normy, co może dawać wyniki fałszywie dodatnie. Krzywa kalibracyjna (8.3): po 5 ml roztworu KOH II w szesnastu kolbach 10 ml, po dwie kolby z 0,1; 0,2; 0,4; 0,8; 1,2; 1,6; 2 i 4 ml roztworu wzorcowego (1, 2, 4, 8, 12, 16, 20 i 40 µg CS2), uzupełnienie metanolem, 45 min odstania, pomiar jak w 8.4.3; krzywa ma być liniowa w zakresie 1–40 µg CS2 — inaczej przygotowuje się nową z nowych mieszanin; zamiast wykresu można użyć regresji z 16 wartości. Przygotowanie aparatu (8.4.1): pierwsza rurka absorpcyjna — 20 ml roztworu wodorotlenku sodu, druga — 20 ml kwasu siarkowego, trzecia i czwarta (ze spiralą Widmera) — po 8 ml roztworu KOH I, chłodzone wodą z lodem, by uniknąć strat metanolu; według uwagi czwarta rurka służy do sprawdzenia, czy CS2 został całkowicie pochłonięty; przepływ azotu albo powietrza ok. 150 ml/min przez rurki. Rozkład i destylacja (8.4.2): do kolby porcja do 200 g (400 g przy żywności dla niemowląt), zamknięcie aparatu bez strat CS2, przez wkraplacz 240 ml roztworu chlorku cyny(II) w kwasie solnym (przy obszernym materiale, np. sałacie, więcej, by porcja była całkowicie zanurzona); szybkie doprowadzenie do wrzenia — zwłaszcza przy materiale głęboko zamrożonym roztwór ogrzewa się do wrzenia przed ostrożnym dodaniem — i wrzenie łącznie 30 min; potem odłącza się rurki z KOH i wyłącza przepływ gazu. Pomiar (8.4.3): zawartość trzeciej i czwartej rurki przenosi się osobno do kolb 10 ml, przepłukuje roztworem KOH I, uzupełnia nim i po 15 min mierzy roztwór z trzeciej rurki przy 272, 302 i 332 nm w kuwecie 1 cm względem roztworu KOH I; absorbancja skorygowana A_corr = A302 − (A272 + A332)/2.

STATUS (stan na 03.10.2026). W wyszukiwarce PKN (hasło „PN-EN 12396-3”, 03.10.2026) jest jeden wynik: PN-EN 12396-3:2002 (wersja polska, „Wprowadza: EN 12396-3:2000 [IDT]”) bez adnotacji o wycofaniu. W katalogu iTeh (odczyt 03.10.2026) EN 12396-3:2000 ma status „Published”, etap 90.93 (decyzja o potwierdzeniu normy).

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 03.10.2026). Numer 12396-3 stoi w 5 rekordach u 5 laboratoriów: AB 492, AB 519, AB 1205, AB 1334, AB 1748. W aktualnych dokumentach PCA (odczyt 03.10.2026, wydania od 26.11.2025 do 03.07.2026) numer stoi w 5 wierszach — po jednym u każdego; w każdym z pięciu dokumentów liczba znaczników stron równa się liczbie stron PDF, bez powtórzeń; przeszukanie wszystkich 1291 dokumentów PCA pobranych z BIP 03.10.2026 nie dało laboratoriów spoza kopii bazy (17 laboratoriów z wykazu nie ma na BIP odnośnika do dokumentu zakresu). Postać „PN-EN 12396-3:2002” (AB 492, AB 519, AB 1205, AB 1748) oraz „PN-EN 12396- 3:2002” ze spacją po myślniku (AB 1334). Żadna z tych pozycji nie jest zawieszona. Zakładka „Laboratoria” (hasło „PN-EN 12396-3”) pokazuje 4 laboratoria — wszystkie poza AB 1334, u którego numer zapisano ze spacją — sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 03.10.2026.

CO BADAJĄ LABORATORIA (pozycje w PCA). Przedmiot: żywność pochodzenia roślinnego, produkty rolne — o wysokiej zawartości wody, o wysokiej zawartości kwasów i wody, o wysokiej zawartości skrobi i/lub białka oraz niskiej zawartości wody i tłuszczu (AB 492); próbki żywności pochodzenia roślinnego — o wysokiej zawartości wody, o wysokiej zawartości kwasu i wysokiej zawartości wody, o wysokiej zawartości skrobi i/lub białka oraz niskiej zawartości białka i tłuszczu (tak w PCA) — oraz produkty zbożowe dla dzieci (AB 519); żywność pochodzenia roślinnego, owoce i warzywa o wysokiej zawartości wody, owoce o wysokiej zawartości kwasów i wody, żywność o wysokiej zawartości skrobi i/lub białka oraz niskiej zawartości wody i tłuszczu (AB 1205); owoce i warzywa świeże lub mrożone (AB 1334); żywność (AB 1748, pozycja w elastycznym zakresie akredytacji). Cecha: pozostałości ditiokarbaminianów wyrażone jako CS2 lub w przeliczeniu na CS2 (AB 492, AB 519 — razem z disiarczkiem tiuramu, AB 1334, AB 1748 — „ditiokarbaminianów (disiarczek tiuramu)”), pozostałości pestycydów z grupy ditiokarbaminianów (AB 1205). Zakresy: (0,01–0,80) mg/kg (AB 492), (0,01–0,2) mg/kg CS2 (AB 519), (0,03–2,0) mg/kg (AB 1205), (0,025–7,500) mg/kg (AB 1334); AB 1748 nie podaje zakresu. Technika: metoda spektrofotometryczna (AB 492, AB 519, AB 1748), metoda spektrofotometryczna UV (AB 1205, AB 1334).

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Przy próbce: pozostałości powierzchniowe szybko się rozkładają, zwłaszcza po rozdrobnieniu — porcji nie tnie się drobniej, niż wymaga szyjka kolby, i analizuje od razu po pocięciu (7.1, 7.2). Przy przechowywaniu: 0–5 °C najwyżej 2 dni, dłużej tylko głęboko zamrożone w porcjach na jedną analizę (7.1). Przy masie: podstawą obliczenia jest masa porcji przed usunięciem pestek (7.2). Przy matrycy: warzywa krzyżowe mogą same uwalniać CS2 i dawać wyniki fałszywie dodatnie (8.2, uwaga 2). Przy szkle i odczynnikach: tylko naczynia szklane, bez kontaktu z tworzywem i gumą (4.1). Przy absorpcji: czwarta rurka sprawdza, czy CS2 został całkowicie pochłonięty; rurki z KOH chłodzi się wodą z lodem (8.4.1). Przy kalibracji: liniowość 1–40 µg CS2, wzorce świeże do każdej krzywej (4.11, 4.12, 8.3). Przy wyniku: metoda daje sumę grupy jako CS2, bez wskazania, który związek był obecny (1).

CZEGO NIE PODAJEMY. Wzoru obliczenia wyniku (9), testów potwierdzających (10), danych precyzji (11, załącznik A) ani wymagań dla sprawozdania (12) nie czytaliśmy. Nie podajemy najwyższych dopuszczalnych poziomów pozostałości.

Zasada metody

Porcję żywności (do 200 g) gotuje się 30 min z roztworem chlorku cyny(II) w kwasie solnym, co uwalnia disiarczek węgla z ditiokarbaminianów i disiarczków tiuramu. Gaz nośny (ok. 150 ml/min) przeprowadza CS2 przez chłodnicę i płuczki z wodorotlenkiem sodu i kwasem siarkowym do chłodzonych rurek z metanolowym wodorotlenkiem potasu, gdzie powstaje ksantogenian potasu. Absorbancję mierzy się przy 302 nm z korekcją linii podstawowej przy 272 i 332 nm i odnosi do krzywej kalibracyjnej 1–40 µg CS2; wynik to suma pozostałości jako mg CS2/kg.

Zastosowania

• Małe pozostałości fungicydów ditiokarbaminianowych i disiarczku tiuramu (np. mankozeb, maneb, propineb, tiuram, zineb) jako suma w CS2 (1)
• Żywność pochodzenia roślinnego, dla której ustalono niskie najwyższe dopuszczalne poziomy pozostałości (1); żywność dla niemowląt — porcja 400 g (8.4.2)
• Owoce i warzywa, żywność roślinna o wysokiej zawartości wody, kwasów albo skrobi i białka, produkty zbożowe dla dzieci — pozycje w zakresach akredytacji 5 laboratoriów w PCA

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN 12396-3:2002

Tytuł (PL)

Żywność o niskiej zawartości tłuszczu — Oznaczanie pozostałości ditiokarbaminianów i disiarczku tiuramu — Część 3: Metoda ksantogenianowa z wykorzystaniem spektrometrii UV

Title (EN)

Non-fatty foods — Determination of dithiocarbamate and thiuram disulfide residues — Part 3: UV spectrometric xanthogenate method

Procedura krok po kroku

1. Próbka i porcja

   Część, do której odnosi się NDP; przechowywanie 0–5 °C do 2 dni albo −20 °C; porcja do 200 g, pocięta tylko do rozmiaru szyjki kolby, od razu do analizy (7). PN-EN 12396-3:2002 bez adnotacji o wycofaniu (03.10.2026).

2. Kalibracja i ślepe próby

   16 roztworów 1–40 µg CS2 w KOH II, 45 min, krzywa liniowa; ślepe próby odczynnikowe i matrycowe, odzysk na poziomie NDP (8.2, 8.3).

3. Przygotowanie aparatu

   NaOH, H2SO4 i 2 × KOH I w rurkach, chłodzenie lodem, gaz ok. 150 ml/min (8.4.1).

4. Rozkład i destylacja

   Porcja w kolbie, 240 ml SnCl2–HCl przez wkraplacz, szybko do wrzenia, łącznie 30 min (8.4.2).

5. Pomiar

   Rurki 3 i 4 osobno do kolb 10 ml, uzupełnienie KOH I, po 15 min absorbancja przy 272, 302 i 332 nm, A_corr (8.4.3).

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Ditiokarbaminiany, disiarczki tiuramu i disiarczek węgla są toksyczne różnymi drogami narażenia, zwłaszcza stężone — karty charakterystyki producenta (8.1)
• Pary niektórych rozpuszczalników są toksyczne i łatwo wchłaniają się przez skórę — skuteczne dygestoria (8.1)

Najczęstsze pytania