🌿 Cynk przyswajalny w glebie mineralnej — płomieniowa absorpcyjna spektrometria atomowa (FAAS), PN-R-04016

Środowisko PN-R-04016

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty katalogowej PKN, w całości: „Zasada metody polega na selektywnej absorbcji promieniowania o długości fali 213,8 nm, emitowanego przez lampę z katodą cynkową przez atomy cynku powstające podczas rozpylania badanego roztworu w płomieniu acetylenowo-powietrznym. Podano ocenę zawartości cynku (w tabeli)". Karta nie mówi, czym sporządza się wyciąg z gleby — to pada w drugim źródle (niżej).

STATUS (stan karty na 28.09.2026). Karta ma nagłówek „Wycofana" i wiersz „Data wycofania: 15-11-2012". Pól „Zastąpiona przez" i „Zastępuje" nie ma. Wydanie: publikacja 30-06-1992, 2 strony, KT 90 Uprawy Roli i Ogrodnictwa, ICS 13.080.10. Wyszukiwarka PKN na hasło „przyswajalnego" (29.09.2026) pokazuje tylko normy tej samej serii — PN-R-04016 … PN-R-04025 z lat 1992–1997 i dwie zmiany do nich (Az1:2002, Az1:2004) — następcy NIE USTALILIŚMY. Przepisu, który powoływałby tę normę jako metodę badania, NIE USTALILIŚMY.

WYCIĄG I TECHNIKA — WEDŁUG PUBLIKACJI KRAJOWEJ STACJI CHEMICZNO-ROLNICZEJ. W. Lipiński (Krajowa Stacja Chemiczno-Rolnicza), „Zasobność gleb Polski w mikroelementy", Studia i Raporty IUNG-PIB 34(8), 2013, s. 121–131: w stacjach chemiczno-rolniczych miedź, cynk, mangan i żelazo w glebach mineralnych oznacza się po ekstrakcji roztworem kwasu solnego o stężeniu 1 mol/dm³, techniką AAS; wspólny roztwór 1 mol/dm³ HCl wprowadzono w 1986 r. z inicjatywy IUNG i — jak pisze autor — „mimo szerokiej krytyki, metoda została znormalizowana i do chwili obecnej jest stosowana". Wcześniej (1965–1983) cynk wyciągano według Sommera i Weara 0,1 N kwasem solnym i oznaczano kolorymetrycznie. Wynik to więc cynk „przyswajalny" w znaczeniu umownym: to, co przechodzi do tego wyciągu, a nie całkowita zawartość cynku w glebie.

OCENA ZAWARTOŚCI — TABELA Z NORMY. Tę samą publikację cytujemy dla liczb granicznych (tabela 5, „Źródło: PKN, 1992"), mg cynku na kg gleby: gleba bardzo lekka — niska poniżej 0,7, średnia 0,7–3,3, wysoka powyżej 3,3; lekka — poniżej 1,4, 1,4–6,3, powyżej 6,3; średnia — poniżej 4,6, 4,6–20,5, powyżej 20,5; ciężka — poniżej 11,5, 11,5–51,1, powyżej 51,1. W latach 2009–2012 według tej oceny 17 % gleb przebadanych przez stacje miało zawartość niską, 59 % średnią i 24 % wysoką (tabela 9 publikacji). Autor pisze w 2013 r. (s. 122): „Aktualnie obowiązujące liczby graniczne stosowane do wyceny gleb pod względem zasobności w mikroelementy przedstawiono w tab. 1-7 (…)"; czy stacje stosują je w tej postaci dziś — NIE USTALILIŚMY. Dla gleb organicznych publikacja podaje osobną tabelę z innym wyciągiem (0,5 mol/dm³ HCl): cynk niski poniżej 20, średni 20–40, wysoki powyżej 40 mg/kg.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 28.09.2026). Wszystkie zapisy numeru R-04016: 16 pozycji u 16 laboratoriów — każde ma jedną pozycję, i te same 16 laboratoriów powołuje normy o miedzi, manganie i żelazie przyswajalnym z tej serii. Dwie postaci zapisu: „PN-R-04016:1992" — 10 laboratoriów; „PN-92/R-04016" — 6 (AB 317, AB 333, AB 759, AB 789, AB 798, AB 921). Zakładka „Laboratoria" szuka zapisów ZACZYNAJĄCYCH SIĘ od „PN-R-04016" i pokaże 10 laboratoriów; sześciu z zapisem „PN-92/R-04016" nie zobaczy. Przedmiot badań to gleba mineralna; AB 277 ma w tej pozycji osobny zakres dla gleb organicznych (10,0–80,0 mg/kg), a AB 317 pisze „gleby mineralne i organiczne" z jednym zakresem. Technikę FAAS zapisują wszystkie 16 (AB 1186 w polu opisu badania). Aktualne zakresy na stronach PCA (odczyt 29.09.2026): wszystkie 16 pozycji stoją w obowiązujących wydaniach z takim samym zakresem jak w kopii i żadna nie jest zawieszona.

PUNKTY NORMY W ZAKRESACH. AB 333 powołuje normę „z wyłączeniem pkt. 3.5", a AB 787 — „z wyłączeniem pkt. 3.5b"; AB 333 wyłącza punkt 3.5 także w normach o miedzi, manganie i żelazie z tej serii. Co zawiera punkt 3.5 — NIE USTALILIŚMY.

ZAKRESY A GRANICE KLAS — MIEJSCE NA WYNIK, KTÓREGO NIE DA SIĘ ZAKLASYFIKOWAĆ. Zakres akredytacji 13 z 16 laboratoriów zaczyna się powyżej 0,7 mg/kg — granicy między zawartością niską a średnią w glebie bardzo lekkiej; wyjątki to AB 333 (od 0,27), AB 277 (od 0,5) i AB 787 (od 0,7). Siedem zaczyna się też powyżej 1,4 mg/kg, granicy dla gleby lekkiej: AB 284, AB 312, AB 317, AB 823, AB 930 (od 1,8–2,0), AB 798 i AB 1172 (od 5,0) — dwa ostatnie także powyżej 4,6 mg/kg, granicy dla gleby średniej. Na górze cztery zakresy kończą się poniżej 51,1 mg/kg, granicy zawartości wysokiej w glebie ciężkiej: AB 277 (do 32,0), AB 779 (do 35,0), AB 787 i AB 1172 (do 50). Wynik „poniżej zakresu" albo „powyżej zakresu" przy takiej glebie nie rozstrzyga klasy — to trzeba sprawdzić w sprawozdaniu, zanim oceni się zasobność.

CZEGO NIE PODAJEMY. Tekstu normy nie mieliśmy — PKN udostępnia ją odpłatnie (2 strony). Nie podajemy masy próbki, objętości i czasu ekstrakcji, sposobu przygotowania gleby, warunków pracy spektrometru poza długością fali i płomieniem z karty, krzywej wzorcowej, wzoru ani precyzji.

Zasada metody

Według karty normy: cynk w roztworze z próbki gleby oznacza się płomieniową absorpcyjną spektrometrią atomową — atomy cynku powstające w płomieniu acetylenowo-powietrznym pochłaniają promieniowanie o długości fali 213,8 nm z lampy z katodą cynkową. Według publikacji Krajowej Stacji Chemiczno-Rolniczej (2013) roztwór to wyciąg z gleby mineralnej kwasem solnym o stężeniu 1 mol/dm³, wspólny dla cynku, miedzi, manganu i żelaza. Wynik w mg/kg ocenia się według tabeli z normy, osobnej dla czterech kategorii ciężkości gleby. Masy próbki i warunków ekstrakcji NIE PODAJEMY — tekstu normy nie mieliśmy.

Zastosowania

• Ocena zasobności gleb mineralnych w cynk przyswajalny dla doradztwa nawozowego — w zakresach akredytacji wyłącznie stacje oceny gleb rolniczych (16 laboratoriów)
• Ocena według tabeli z normy: klasa zależy od wyniku I od kategorii ciężkości gleby, więc wynik podaje się razem z kategorią
• Nie dla gleb organicznych: publikacja KSChR podaje dla nich inny wyciąg (0,5 mol/dm³ HCl) i inne liczby graniczne; AB 277 i AB 317 obejmują tą normą także gleby organiczne

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-R-04016:1992 (wersja polska)

Tytuł (PL)

Analiza chemiczno-rolnicza gleby — Oznaczanie zawartości przyswajalnego cynku

Title (EN)

Agricultural chemical analysis of soil — Determination of available zinc content

Procedura krok po kroku

1. Status dokumentu

   Karta PKN: norma wycofana 15-11-2012, bez wskazania następcy (stan karty na 28.09.2026). W sprawozdaniu podaje się pełne oznaczenie z rokiem: PN-R-04016:1992.

2. Przygotowanie próbki i wyciąg

   Glebę mineralną ekstrahuje się kwasem solnym 1 mol/dm³ (według publikacji KSChR). Masy próbki, czasu i sposobu wytrząsania NIE PODAJEMY.

3. Pomiar

   W wyciągu oznacza się cynk płomieniową absorpcyjną spektrometrią atomową przy 213,8 nm, w płomieniu acetylen–powietrze.

4. Wynik

   Zawartość cynku przyswajalnego podaje się w mg/kg gleby. Sprawdź, czy wynik mieści się w zakresie akredytacji laboratorium.

5. Ocena zawartości

   Klasę (niska, średnia, wysoka) odczytuje się z tabeli dla kategorii ciężkości gleby. Wynik „poniżej zakresu" w glebie bardzo lekkiej lub lekkiej nie rozstrzyga klasy, jeśli zakres zaczyna się powyżej 0,7 albo 1,4 mg/kg.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Kwas solny jest żrący — pracuje się w rękawicach i okularach, pod wyciągiem; obowiązuje karta charakterystyki
• Acetylen jest skrajnie łatwopalny — instalacja gazowa spektrometru wymaga szczelności i zabezpieczeń producenta
• UWAGA MERYTORYCZNA: klasa zawartości zależy od kategorii ciężkości gleby — ten sam wynik bywa zawartością wysoką w glebie bardzo lekkiej i niską w ciężkiej

Najczęstsze pytania