🌿 Cykloheksan w powietrzu na stanowiskach pracy — adsorpcja par na węglu aktywnym, ekstrakcja toluenem, chromatografia gazowa; norma wycofana w 2011 r., NDS 300 mg/m³, PN-Z-04151-02

Środowisko PN-86/Z-04151/02

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN, w całości: „Ustalono metodę polegającą na adsorpcji par cykloheksanu na węglu aktywnym, wyekstrahowaniu go toluenem i analizie chromatograficznej otrzymanego roztworu. Metoda jest stosowana do oznaczania stężenia par cykloheksanu w powietrzu na stanowiskach pracy. Podano aparaturę i przyrządy, sposób przygotowania odczynników i roztworów, warunki pracy chromatografu, sporządzanie krzywej wzorcowej" (na karcie bez kropki na końcu). Karta nie podaje detektora, objętości i przepływu powietrza, ilości węgla, kolumny ani najmniejszego oznaczalnego stężenia. Tekstu normy (3 strony) nie mieliśmy.

WARTOŚCI DOPUSZCZALNE. Według rozporządzenia MRPiPS z 26 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 447, załącznik, poz. 128) dla cykloheksanu [110-82-7] NDS wynosi 300 mg/m³, a NDSCh 1000 mg/m³; wykaz podaje przy nim notację „skóra".

STATUS (stan kart na 30.09.2026). Karta PN-Z-04151-02:1986 (wersja polska) ma nagłówek „Wycofana": publikacja 16-01-1986, „Data wycofania: 17-10-2011", 3 strony, grupa cenowa B, Sektor Zdrowia, Środowiska i Medycyny, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30; norma krajowa, bez pól „Wprowadza" i „Zastąpiona przez". Wyszukiwarka PKN pod hasłem „PN-Z-04151" (30.09.2026) pokazuje trzy arkusze serii, wszystkie wycofane: 01:1986 (postanowienia ogólne i zakres normy — data wycofania 29-11-2007), 02:1986 i 10:1990 (pary cykloheksanu w pomieszczeniach przeznaczonych na stały pobyt ludzi; według karty — węgiel aktywny, ekstrakcja disiarczkiem węgla, oznaczalność 0,001 mg/m³; data wycofania 30-11-2010). Wyszukiwarka PKN pod hasłem „cykloheksanu" (30.09.2026) pokazuje sześć pozycji, wszystkie wycofane: trzy arkusze tej serii, dwa arkusze PN-Z-04137 (metylocykloheksan) i PN-C-04655:1964 (pestycydy) — aktualnej normy z cykloheksanem w tytule katalog nie pokazuje.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 30.09.2026). Wszystkie zapisy numeru 04151-02: 13 rekordów u 11 laboratoriów, czyli 12 pozycji — kopia rozbija jedną pozycję AB 886 na dwa rekordy; w aktualnych dokumentach PCA numer stoi 12 razy. Zapisy: „PN-86/Z-04151/02" — 8 laboratoriów (AB 481, AB 581, AB 632, AB 647, AB 882, AB 886, AB 964, AB 1144), „PN-Z-04151-02:1986" — AB 340 i AB 882, „PN-86/Z-04151.02" — AB 622 i AB 746. Procedura obok normy — AB 882 (PB-01 wyd. 5 z 12.01.2026 przy GC-FID i PB-10 wyd. 1 z 31.08.2022 przy GC-MS) i AB 886 (PB-02 wyd. 12 z 16.10.2023). Zakładka „Laboratoria" szuka zapisów ZACZYNAJĄCYCH SIĘ od „PN-86/Z-04151/02" (postać z zakresów, najczęstsza) i pokaże 8 z 11 laboratoriów — sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 30.09.2026: 8; nie pokaże AB 340, AB 622 i AB 746, a postać z katalogu PKN „PN-Z-04151-02" dałaby 2. Aktualne zakresy na stronach PCA (odczyt 30.09.2026, wydania od 26.11.2025 do 18.08.2026): wszystkie pozycje stoją w obowiązujących wydaniach, każda z 20 par liczb zakresu z kopii występuje w aktualnym dokumencie i żadna pozycja nie jest zawieszona.

PRZEDMIOT, TECHNIKA I ZAKRESY. Powietrze na stanowiskach pracy — wszystkie 11 laboratoriów. Technika: GC-FID — 11 laboratoriów; GC-MS — druga pozycja AB 882. Zakresy stężenia (10 laboratoriów; AB 886 podaje tylko masę w próbce, (0,005 – 30) mg): dolne od 1,90 mg/m³ (AB 882), 2,75 mg/m³ (AB 581) i 3,3 mg/m³ (AB 481) do 19,5 mg/m³ (AB 964) i 30 mg/m³ (AB 632, AB 647); górne od 1000 mg/m³ (AB 1144) do 3000 mg/m³ (AB 882) i 4000 mg/m³ (AB 481). Karta nie podaje oznaczalności, więc dolne granice zakresów opierają się na walidacji laboratoriów.

OBOK TEJ NORMY. Cykloheksan w powietrzu na stanowiskach pracy bez tej normy oznacza 16 laboratoriów: według metody z kwartalnika „Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy" 2011, nr 1 (67), s. 35–44 — AB 522 (z procedurą PB-17-27), AB 1207 (GC-MS, z PB-06A, (0,17 – 5300) mg/m³), AB 1642 ((0,050 – 1124) mg/m³) i AB 1854 (z instrukcją IR-23); według metody z tego kwartalnika z 2007 r., nr 1 (51), s. 141–147 — AB 300 ((1,0 – 5000) mg/m³), AB 565 (w jednej pozycji z benzenem, toluenem i innymi rozpuszczalnikami) i AB 1226; według procedur własnych — AB 484 (metoda nr 031), AB 647 (PB-14, w osobnej pozycji obok pozycji z tą normą), AB 719 (PA-14), AB 802 (PB-06/09), AB 849 (PB-29, (0,571 – 5040) mg/m³), AB 869 (EKOLAB/LB/PB-08), AB 1065 (PB-06, GC-MS) i AB 1257 (PB-05); w zakresie elastycznym — AB 934. Pozycje AB 522 są ZAWIESZONE od 18.08.2026 do 14.02.2027, a pozycja AB 1226 — od 10.06.2026 do 07.12.2026 (pogrubiona kursywa i przypis w aktualnych dokumentach PCA, odczyt 30.09.2026); pozostałe wiersze stoją bez zawieszenia. Najniżej zaczynają zakres AB 1642 (0,050 mg/m³) i AB 1207 (0,17 mg/m³) — oba według metody z 2011 r.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Pierwsze — status: norma jest wycofana od 2011 r., a karta nie wskazuje następcy; akredytacja na nią trwa, ale sprawozdanie powinno podawać dokument, według którego naprawdę badano (dwa laboratoria łączą ją z własną procedurą). Drugie — zapis numeru: te same badania stoją pod trzema postaciami oznaczenia, więc wyszukiwanie po jednej z nich gubi część laboratoriów (zakładka pokazuje 8 z 11). Trzecie — dolna granica: karta nie podaje oznaczalności, a zakresy laboratoriów zaczynają się od 1,90 do 30 mg/m³ — przy NDS 300 mg/m³ wszystkie sięgają 1/10 NDS, ale granica pochodzi z walidacji laboratorium, nie z normy. Czwarte — podobne nazwy: cykloheksan (NDS 300 mg/m³), metylocykloheksan (NDS 1600 mg/m³) i cykloheksen (NDS 300 mg/m³) mają osobne pozycje w wykazie i osobne metody — w sprawozdaniu liczy się pełna nazwa i numer CAS [110-82-7]. Piąte — notacja „skóra": pomiar w powietrzu nie obejmuje wchłaniania przez skórę.

CZEGO NIE PODAJEMY. Tekstu normy nie mieliśmy — PKN udostępnia go odpłatnie (3 strony). Nie podajemy objętości i przepływu powietrza, ilości węgla, objętości toluenu, detektora, kolumny i warunków pracy chromatografu, krzywej wzorcowej, wzoru ani precyzji.

Zasada metody

Według karty PKN pary cykloheksanu z powietrza stanowiska pracy adsorbuje się na węglu aktywnym, cykloheksan ekstrahuje toluenem, a otrzymany roztwór analizuje chromatografią gazową według krzywej wzorcowej. Objętości powietrza, warunków chromatografu i oznaczalności NIE PODAJEMY — tekstu normy nie mieliśmy, a karta ich nie podaje.

Zastosowania

• Cykloheksan w powietrzu na stanowiskach pracy — w zakresach 11 laboratoriów (NDS 300 mg/m³, NDSCh 1000 mg/m³, notacja „skóra")

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-Z-04151-02:1986 (wersja polska; norma wycofana)

Tytuł (PL)

Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości cykloheksanu — Oznaczanie cykloheksanu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej z wzbogacaniem próbki

Title (EN)

Air purity protection — Tests for cyclohexane content — Determination of cyclohexane at workplaces by gas chromatography with sample enrichment

Procedura krok po kroku

1. Status dokumentu

   Karta PKN: PN-Z-04151-02:1986 wycofana 17-10-2011, bez następcy na karcie (stan karty na 30.09.2026).

2. Pobieranie próbki

   Adsorpcja par cykloheksanu na węglu aktywnym; objętości powietrza i przepływu NIE PODAJEMY.

3. Ekstrakcja

   Toluenem (karta PKN); objętości i czasu NIE PODAJEMY.

4. Analiza

   Chromatografia gazowa roztworu, krzywa wzorcowa; w zakresach — FID albo MS.

5. Wynik

   Stężenie w mg/m³ do porównania z NDS 300 mg/m³ i NDSCh 1000 mg/m³; wzoru NIE PODAJEMY.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Toluen i cykloheksan są łatwopalne; toluen jest szkodliwy — ekstrakcja i przygotowanie roztworów pod sprawnym wyciągiem, z dala od źródeł zapłonu
• UWAGA MERYTORYCZNA: norma jest wycofana od 2011 r. — w sprawozdaniu sprawdź, czy laboratorium bada według niej, czy według własnej procedury opartej na niej

Najczęstsze pytania