💧 Cyjanki wolne, związane i ogólne w wodzie i ściekach — wycofana seria PN-C-04603

Woda i ścieki PN-C-04603-01

Przegląd

ZAKRES ARKUSZA 01 Z KARTY KATALOGOWEJ PKN, W CAŁOŚCI: „Metoda jest stosowana do oznaczania cyjanków wolnych, związanych i ogólnych w zakresie stężeń 0,005 do 1,0 mg/l. Metody nie stosuje się do oznaczania cyjanków związanych i ogólnych jeżeli próbka badana zawiera akrylonitryl, cyjanamidek wapniowy, tiomocznik, urotropinę lub formalinę. Metoda polega na wydzieleniu cyjanków z próbki przez destylację, redukcji cyjanków wolnych chlorem (z chloraminy), reakcji z pirydyną, kondensacji z kwasem barbiturowym i utworzeniu czerwonofioletowego barwnika polimetylenowego. Intensywność barwy powstałego barwnika jest proporcjonalna do zawartości cyjanków w próbce badanej i mierzy się ją metodą fotometryczną lub ocenia wizualnie. Podano odczynniki i roztwory, aparaturę i przyrządy, przygotowanie próbek do badań, przygotowanie zestawu roztworów wzorcowych, sporządzanie krzywej wzorcowej, wykonanie destylacji, wykonanie badania, obliczanie wyniku, końcowy wynik oznaczania".

PIĘĆ SUBSTANCJI WYKLUCZAJĄCYCH METODĘ — NAJWAŻNIEJSZE ZDANIE TEGO ZAKRESU. Karta wymienia je z nazwy: akrylonitryl, cyjanamidek wapniowy, tiomocznik, urotropina i formalina. Przy ich obecności metody NIE WOLNO stosować do cyjanków związanych i ogólnych — przy czym ograniczenie nie dotyczy cyjanków wolnych. Jest to rzadki przypadek, gdy karta katalogowa podaje wprost warunki wykluczające; zwykle takie ograniczenia siedzą w tekście normy. Dla laboratorium przyjmującego zlecenie na ścieki przemysłowe jest to pytanie pierwsze: czy w strumieniu występuje któraś z tych pięciu substancji.

TRZY POSTACIE CYJANKÓW — I DLACZEGO TO NIE JEST TO SAMO. Cyjanki wolne to jon cyjankowy i cyjanowodór — postać najbardziej toksyczna i najłatwiej uwalniana. Cyjanki związane występują w kompleksach z metalami, o bardzo różnej trwałości. Cyjanki ogólne to suma obu. Wartości dopuszczalne w przepisach bywają ustalane osobno dla cyjanków wolnych i ogólnych, więc sprawozdanie musi wskazywać, którą postać oznaczono — sama nazwa „cyjanki" jest niepełna. Rozróżnienie to jest zresztą przedmiotem osobnego wpisu tej bazy, opartego na normie ISO 6703.

DESTYLACJA JAKO ETAP ROZSTRZYGAJĄCY. Metoda wydziela cyjanki z próbki przez destylację — i to warunki destylacji decydują, które kompleksy ulegną rozkładowi, a więc co faktycznie zostanie zmierzone. Reakcja barwna z pirydyną i kwasem barbiturowym jest wspólna dla wszystkich trzech postaci; różnicuje je sposób przygotowania próbki przed destylacją.

SERIA I JEJ ARKUSZE. Karta arkusza 00 („Postanowienia ogólne i zakres normy", 1 strona) podaje w zakresie: „Podano przedmiot i zakres tematyczny normy, w tym wykaz arkuszy normy". Arkusz 00 wycofano 31-12-2002, arkusz 01 — 07-11-2011. Katalog zawiera także arkusze 02, 03 i 04 z lat 1980–1986. Powołanie „PN-80/C-04603" bez numeru arkusza nie rozstrzyga, o którą metodę chodzi — to ta sama klasa niejednoznaczności co przy serii PN-Z-04030 opisanej w tej partii.

OBA SPRAWDZONE ARKUSZE SĄ WYCOFANE. Karty pobrane 16.09.2026 mają nagłówek „Wycofana" zgodny z wierszem „Data wycofania". Żadna nie zawiera pola „Zastąpiona przez" — katalog następcy nie wskazuje. W tej bazie postępowanie aktualne opisują wpisy oparte na normach ISO: oznaczanie cyjanków wg ISO 6703 oraz analiza przepływowa wg PN-EN ISO 14403-2. Wpis niniejszy służy rozpoznaniu starszych powołań, a nie stosowaniu metody.

CZEGO NIE PODAJEMY. Tekstów arkuszy nie mamy — PKN udostępnia je odpłatnie (arkusz 01 ma 4 strony, KT 121, Jakości Wody — Badania Chemiczne — Substancje Nieorganiczne). Poza zakresem stężeń i listą pięciu substancji, które podaje sama karta, NIE PODAJEMY stężeń odczynników, warunków destylacji, długości fali pomiaru ani sposobu obliczania wyniku.

Zasada metody

Cyjanki wydziela się z próbki przez destylację, po czym cyjanki wolne redukuje chlorem pochodzącym z chloraminy, poddaje reakcji z pirydyną i kondensacji z kwasem barbiturowym. Powstaje czerwonofioletowy barwnik polimetylenowy, którego intensywność barwy jest proporcjonalna do zawartości cyjanków; mierzy się ją fotometrycznie albo ocenia wizualnie. To warunki przygotowania próbki i destylacji rozstrzygają, czy wynik dotyczy cyjanków wolnych, związanych czy ogólnych.

Zastosowania

• Rozpoznanie powołań serii PN-C-04603 spotykanych w starszych procedurach i zakresach akredytacji
• Rozróżnienie, czy sprawozdanie dotyczy cyjanków wolnych, związanych czy ogólnych
• Ocena, czy metoda była dopuszczalna dla danej próbki — pięć substancji ją wyklucza
• Kontekst historyczny dla aktualnych metod oznaczania cyjanków opartych na normach ISO

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-C-04603-01:1980 (wersja polska) — WYCOFANA 07-11-2011; arkusz 00 tej samej serii wycofano 31-12-2002

Tytuł (PL)

Woda i ścieki -- Badania zawartości cyjanków -- Oznaczanie cyjanków wolnych, związanych i ogólnych metodą kolorymetryczną

Title (EN)

Water and waste water — Tests for cyanide content — Determination of free, bound and total cyanides by the colorimetric method

Procedura krok po kroku

1. Sprawdzenie, czy dokument nadal obowiązuje

   Arkusz 01 jest WYCOFANY od 07-11-2011. Procedura powołująca tę serię wymaga aktualizacji; postępowanie aktualne opisują wpisy oparte na normach ISO.

2. Sprawdzenie substancji wykluczających

   Akrylonitryl, cyjanamidek wapniowy, tiomocznik, urotropina, formalina. Ich obecność wyklucza metodę dla cyjanków związanych i ogólnych.

3. Ustalenie oznaczanej postaci

   Wolne, związane czy ogólne. Od tego zależy przygotowanie próbki i to, z jaką wartością dopuszczalną porówna się wynik.

4. Destylacja

   Wydzielenie cyjanków z próbki. WARUNKÓW NIE PODAJEMY — są w tekście arkusza.

5. Reakcja barwna i pomiar

   Redukcja chlorem, reakcja z pirydyną, kondensacja z kwasem barbiturowym; pomiar fotometryczny albo ocena wizualna.

6. Zapis w sprawozdaniu

   Podaj oznaczaną postać cyjanków oraz PEŁNE oznaczenie z numerem arkusza — samo „PN-80/C-04603" nie wskazuje metody.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Cyjanki są substancjami skrajnie toksycznymi — dawka śmiertelna liczona w miligramach; praca wyłącznie pod sprawnym wyciągiem, z dostępem do zestawu ratunkowego
• ZAKWASZENIE PRÓBKI ZAWIERAJĄCEJ CYJANKI UWALNIA CYJANOWODÓR — gaz śmiertelnie trujący o słabym zapachu, którego część populacji nie wyczuwa; destylację prowadzi się w układzie zamkniętym
• Pirydyna jest cieczą palną, szkodliwą, o przenikliwym zapachu utrzymującym się w pomieszczeniu i na odzieży
• Odpady po oznaczeniu zawierają cyjanki — wymagają unieszkodliwienia, nie wolno ich odprowadzać do kanalizacji

Najczęstsze pytania