📏 Współrzędnościowe maszyny pomiarowe z głowicami stykowymi — badania odbiorcze i okresowe na kuli wzorcowej: błąd kształtu i wymiaru przy pojedynczym trzpieniu (25 punktów), przy wielu trzpieniach (5 × 25), błąd położenia, tryb skanowania; PN-EN ISO 10360-5

Metrologia PN-EN ISO 10360-5

Krótko: o co chodzi

Badania odbiorcze i okresowe współrzędnościowych maszyn pomiarowych z dowolnymi stykowymi zespołami głowic i kulistymi lub półkulistymi końcówkami trzpieni. Badanie wykonuje się według normy PN-EN ISO 10360-5:2020-10 (wersja polska; wprowadza EN ISO 10360-5:2020 i ISO 10360-5:2020 [IDT]) z poprawką PN-EN ISO 10360-5:2020-10/Ap1:2025-03; Zasięg w zakresach akredytacji (odczyt 14.11.2026): 10 polskich laboratoriów wzorcujących, 14 rekordów; wielkość 25 mm; 2 czeskie. Procedura obejmuje 5 kroków; stosuje się je m.in. do: CMM z dowolnym stykowym zespołem głowicy i kulistymi lub półkulistymi końcówkami — badania odbiorcze i okresowe (ISO 10360-5:2020, rozdz. 1), Głowice z pojedynczym trzpieniem, wielotrzpieniowe (gwiazda), układy wielu głowic, głowice przegubowe, wymiana trzpieni i głowic (rozdz. 1), Maszyny ręczne i automatyczne; głowice skanujące w trybie skanowania (rozdz. 1).

W skrócie

  • Norma: PN-EN ISO 10360-5:2020-10 (wersja polska; wprowadza EN ISO 10360-5:2020 i ISO 10360-5:2020 [IDT]) z poprawką PN-EN ISO 10360-5:2020-10/Ap1:2025-03
  • Kategoria: Metrologia
  • Kroków procedury: 5
  • STATUS (karta PKN, 14.11.2026): PN-EN ISO 10360-5:2020-10 (wersja polska, publikacja 11-10-2023) z poprawką Ap1:2025-03; wprowadza EN ISO 10360-5:2020 i ISO 10360-5:2020; zastępuje m.in. PN-EN ISO 10360-4:2002 i PN-EN ISO 10360-5:2010
  • Pojedynczy trzpień (3.11–3.12): P_Form.Sph.1×25:SS:Tact i P_Size.Sph.1×25:SS:Tact — 25 punktów na kuli wzorcowej
  • Wiele trzpieni (3.7–3.9): P_Form.Sph.5×25:j:Tact, P_Size.Sph.5×25:j:Tact, L_Dia.5×25:j:Tact — 5 trzpieni po 25 punktów; j = MS, MP, Emp, Inf

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Według rozdziału 1 ISO 10360-5:2020 dokument określa badania odbiorcze i okresowe działania współrzędnościowej maszyny pomiarowej (CMM) z zespołami głowic stykowych i dotyczy tylko CMM z dowolnym stykowym zespołem głowicy oraz kulistymi lub półkulistymi końcówkami trzpieni. Uwaga: charakterystyki określa się przez błędy graniczne (MPE), bo w praktyce nie da się oddzielić działania głowicy od działania maszyny, nawet na małej kuli wzorcowej. Dokument dotyczy maszyn z: głowicą z pojedynczym trzpieniem, wielotrzpieniową (np. gwiazda), wieloma głowicami (trzpień na każdą głowicę), głowicą przegubową, układami wymiany trzpieni i głowic, maszyn ręcznych i automatycznych oraz głowic skanujących; nie dotyczy głowic bezstykowych. Jeśli trzeba możliwie oddzielić działanie głowicy, wpływ maszyny można zmniejszyć, ale nie usunąć (załącznik C).

WEDŁUG TEKSTU ISO 10360-5:2020 — WPROWADZENIE, ZAKRES, DEFINICJE (przedmowa, wprowadzenie, rozdz. 1–3.23). Dokument przygotował komitet ISO/TC 213 we współpracy z CEN/TC 290 (porozumienie wiedeńskie); trzecie wydanie zastąpiło drugie (ISO 10360-5:2010) po rewizji technicznej i włączyło z rewizją badania z ISO 10360-4:2000, które też zastąpiło. Główne zmiany: nowe oznaczenia, dodatkowe (opcjonalne) badanie pierścieniem wzorcowym, zmiany dopuszczalnych parametrów badania (np. średnicy kuli wzorcowej), zmiany oceny wyników położenia, w tym ocena „trzpieni przeciwległych”. Wprowadzenie: norma GPS ogólna (ISO 14638), ogniwo F łańcuchów wymiaru, odległości, kształtu, kierunku, położenia i bicia; obowiązują zasady ISO 8015 i domyślne reguły decyzyjne ISO 14253-1; badania stosuje się do CMM z głowicami stykowymi — z wieloma trzpieniami lub położeniami głowicy przegubowej — w trybie punktowym i/lub skanowania; błędy wielotrzpieniowe bywają znaczące, a czasem dominują w błędzie maszyny; badania obejmują praktyczny podzbiór konfiguracji; dzięki nim użytkownik może zmniejszać błędy (np. usuwając długie przedłużki i trzpienie i badając nową konfigurację); badania uzupełniają badania długości z ISO 10360-2 — przy wielu trzpieniach przesuw maszyny bywa zupełnie inny niż mierzona długość (załącznik C); uzupełniają też ISO 10360-7, -8 i -9. Powołania: ISO 10360-1, ISO 10360-2, ISO 14253-1, ISO/IEC Guide 99:2007. Definicje (rozdz. 3; zastępują 18 definicji z ISO 10360-1:2000, rozdz. 9; zakłada się zerowy kształt i położenie dla pojedynczej kuli — ograniczenia kształtu kuli w 6.2.1): znamionowe warunki pracy; kwalifikacja empiryczna (pomiar kuli odniesienia w każdym położeniu głowicy przegubowej) i wnioskowana (parametry dla innych położeń z interpolacji, ekstrapolacji lub modelu); średnica efektywna trzpienia; głowica wielotrzpieniowa i układ wielu głowic. Charakterystyki: błąd kształtu wielotrzpieniowy P_Form.Sph.5×25:j:Tact — kształt kuli wzorcowej mierzony pięcioma trzpieniami po 25 punktów (5 × 25) w trybie punktowym, gdzie j = MS (wielotrzpieniowa), MP (wiele głowic), Emp (przegubowa, kwalifikacja empiryczna), Inf (przegubowa, kwalifikacja wnioskowana); błąd wymiaru P_Size.Sph.5×25:j:Tact — błąd wskazania średnicy kuli; błąd położenia L_Dia.5×25:j:Tact — błąd wskazania położenia kuli mierzonej z pięciu kierunków; rzutowany błąd położenia przy trzpieniach przeciwległych L_Dia.Proj.Sph.2×25:j:Tact (np. przy współosiowości czopów wału korbowego mierzonych z przeciwnych stron); błąd kształtu i wymiaru pojedynczym trzpieniem P_Form.Sph.1×25:SS:Tact i P_Size.Sph.1×25:SS:Tact (25 punktów); w trybie skanowania — błąd kształtu P_Form.Sph.Scan:k:Tact i wymiaru P_Size.Sph.Scan:k:Tact na kuli oraz czas skanowania τ_Sph.Scan:k:Tact (k = PP — ścieżka zadana, NPP — niezadana); na pierścieniu wzorcowym (badanie opcjonalne, załącznik A) — P_Form.Cir.Scan:k.lo:Tact i P_Size.Cir.Scan:k.lo:Tact (lo = 0 mm — trzpień w osi pinoli, domyślnie 150 mm — prostopadle) i L_Dia.Proj.Cir.Scan:j:Tact; każdej odpowiada wartość graniczna MPE (sposób zapisu — załącznik D).

POPRAWKA. PN-EN ISO 10360-5:2020-10/Ap1:2025-03 (poprawka krajowa PKN/KT 48, zatwierdzona 5 marca 2025 r., plik bezpłatny przy karcie PKN) zmienia dwa sformułowania polskiej wersji: w 6.1, w UWADZE 1 „błąd próbkowania” na „błąd głowicy pomiarowej”, a w 6.3.4, w drugim akapicie „błąd wymiaru próbkowania” na „błąd wymiaru głowicy pomiarowej”.

STATUS (stan karty PKN i katalogu iTeh na 14.11.2026). Karta PN-EN ISO 10360-5:2020-10 (wersja polska): tytuł „Specyfikacje geometrii wyrobów (GPS) -- Badania odbiorcze i okresowe współrzędnościowych systemów pomiarowych (CMS) -- Część 5: Współrzędnościowe maszyny pomiarowe (CMM) z zespołami głowic pomiarowych stykowych z pojedynczym trzpieniem lub wielotrzpieniowych działające w trybie próbkowania punktowego i/lub skanowania”, publikacja 11-10-2023, 56 stron, KT 48 Podstaw Budowy Maszyn, „Wprowadza: EN ISO 10360-5:2020 [IDT], ISO 10360-5:2020 [IDT]”, „Zastępuje: PN-EN ISO 10360-4:2002 - wersja polska, PN-EN ISO 10360-4:2002/AC:2005 - wersja polska, PN-EN ISO 10360-5:2010/Ap1:2013-11 - wersja angielska, PN-EN ISO 10360-5:2010 - wersja polska, PN-EN ISO 10360-5:2010 - wersja angielska, PN-EN ISO 10360-4:2002/Ap1:2017-01 - wersja polska”, poprawka PN-EN ISO 10360-5:2020-10/Ap1:2025-03P, ICS 17.040.30. ISO 10360-5:2020 w katalogu iTeh — opublikowana, etap 90.93 (norma potwierdzona).

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (baza zakresów akredytacji serwisu, odczyt 14.11.2026). Zapis ISO 10360-5 stoi w 14 rekordach u 10 polskich laboratoriów wzorcujących: „PN-EN ISO 10360-5:2020” — AP 099, AP 132, AP 141, AP 186, AP 206, AP 214; „PN-EN ISO 10360-5:2020-10” — AP 197, AP 220, AP 236, AP 239. W AP 220 obok stoi wycofana PN-EN ISO 10360-4:2002 (zastąpiona przez PN-EN ISO 10360-5:2020-10 — karta PKN). Poza Polską — 2 laboratoria czeskie (3 rekordy).

CO WZORCUJĄ LABORATORIA (baza zakresów, całe pozycje). Głowice pomiarowe stykowe — impulsowe i skanujące, na maszynach CNC i manualnych (AP 099). Wielkość 25 mm (AP 206 — 25 mm do 30 mm; AP 220, AP 236, AP 239 — 0 mm do 25 mm); CMC od 0,1 μm (AP 186, AP 220) do 0,7 μm (AP 099 — maszyny manualne).

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Traktowanie wyniku jako błędu samej głowicy — wynik zawiera wpływ maszyny, którego nie da się usunąć (uwaga do rozdz. 1, załącznik C). Badanie tylko pojedynczym trzpieniem, gdy maszyna pracuje z gwiazdą trzpieni lub głowicą przegubową — błędy wielotrzpieniowe bywają dominujące (wprowadzenie). Pomylenie kwalifikacji empirycznej z wnioskowaną (j = Emp i Inf to różne charakterystyki, 3.7). Kula wzorcowa o kształcie spoza ograniczeń 6.2.1. Zapis charakterystyk starymi oznaczeniami z ISO 10360-4 lub ISO 10360-5:2010 zamiast oznaczeń z rozdz. 3.

CZEGO NIE PODAJEMY. Przeczytane fragmenty: próbka iTeh ISO 10360-5:2020 po angielsku (przedmowa, wprowadzenie, rozdziały 1–3.23) i poprawka PN-EN ISO 10360-5:2020-10/Ap1:2025-03 (plik PKN). Nie podajemy rozdziałów 4–8 (oznaczenia, znamionowe warunki pracy, przebieg badań: kula wzorcowa, trzpienie, rozmieszczenie punktów, analiza danych, zgodność ze specyfikacją, badania śródokresowe) ani załączników A–G — są poza próbką; liczby punktów 25 i 5 × 25 pochodzą z definicji w rozdz. 3. Polskiego tekstu PN-EN ISO 10360-5:2020-10 nie czytaliśmy.

Zasada metody

Na kuli wzorcowej (i opcjonalnie pierścieniu wzorcowym) maszyna z badaną konfiguracją głowicy mierzy w trybie punktowym 25 punktów jednym trzpieniem, 5 × 25 punktów pięcioma trzpieniami, położeniami głowicy przegubowej albo głowicami, a przy głowicach skanujących — także w trybie skanowania. Z tych pomiarów wyznacza się błąd kształtu (P_Form), wymiaru średnicy (P_Size) i położenia (L_Dia, także dla trzpieni przeciwległych) i porównuje z błędami granicznymi MPE; wynik obejmuje łączne działanie maszyny i zespołu głowicy.

Zastosowania

Kluczowe parametry

ParametrWartość
STATUS (karta PKN, 14.11.2026)PN-EN ISO 10360-5:2020-10 (wersja polska, publikacja 11-10-2023) z poprawką Ap1:2025-03; wprowadza EN ISO 10360-5:2020 i ISO 10360-5:2020; zastępuje m.in. PN-EN ISO 10360-4:2002 i PN-EN ISO 10360-5:2010
Pojedynczy trzpień (3.11–3.12)P_Form.Sph.1×25:SS:Tact i P_Size.Sph.1×25:SS:Tact — 25 punktów na kuli wzorcowej
Wiele trzpieni (3.7–3.9)P_Form.Sph.5×25:j:Tact, P_Size.Sph.5×25:j:Tact, L_Dia.5×25:j:Tact — 5 trzpieni po 25 punktów; j = MS, MP, Emp, Inf
Trzpienie przeciwległe (3.10, 3.18)L_Dia.Proj.Sph.2×25:j:Tact na kuli; L_Dia.Proj.Cir.Scan:j:Tact na pierścieniu
Skanowanie (3.13–3.17)P_Form.Sph.Scan:k:Tact, P_Size.Sph.Scan:k:Tact, czas τ_Sph.Scan:k:Tact; k = PP lub NPP; pierścień (opcjonalnie) — lo = 0 mm albo 150 mm
Ocena (uwaga do rozdz. 1)błędy graniczne MPE — działanie głowicy i maszyny łącznie
Poprawka krajowa Ap1:2025-036.1 uw. 1: „błąd próbkowania” → „błąd głowicy pomiarowej”; 6.3.4: „błąd wymiaru próbkowania” → „błąd wymiaru głowicy pomiarowej”
Zasięg w zakresach akredytacji (odczyt 14.11.2026)10 polskich laboratoriów wzorcujących, 14 rekordów; wielkość 25 mm; 2 czeskie

Norma

Numer normy
PN-EN ISO 10360-5:2020-10 (wersja polska; wprowadza EN ISO 10360-5:2020 i ISO 10360-5:2020 [IDT]) z poprawką PN-EN ISO 10360-5:2020-10/Ap1:2025-03
Tytuł (PL)
Specyfikacje geometrii wyrobów (GPS) — Badania odbiorcze i okresowe współrzędnościowych systemów pomiarowych (CMS) — Część 5: Współrzędnościowe maszyny pomiarowe (CMM) z zespołami głowic pomiarowych stykowych z pojedynczym trzpieniem lub wielotrzpieniowych działające w trybie próbkowania punktowego i/lub skanowania
Title (EN)
Geometrical product specifications (GPS) — Acceptance and reverification tests for coordinate measuring systems (CMS) — Part 5: Coordinate measuring machines (CMMs) using single and multiple stylus contacting probing systems using discrete point and/or scanning measuring mode

Procedura krok po kroku

  1. Specyfikacja

    Ustalenie badanych charakterystyk i ich MPE dla konfiguracji maszyny (pojedynczy trzpień, MS, MP, Emp, Inf, skanowanie) (rozdz. 3).

  2. Pojedynczy trzpień

    25 punktów na kuli wzorcowej w trybie punktowym — błąd kształtu i wymiaru (3.11–3.12).

  3. Wiele trzpieni

    5 trzpieni (lub położeń głowicy, lub głowic) po 25 punktów na jednej kuli — błąd kształtu, wymiaru i położenia; ocena trzpieni przeciwległych (3.7–3.10).

  4. Skanowanie

    Przy głowicy skanującej — kształt i wymiar kuli w trybie skanowania i czas skanowania; opcjonalnie pierścień wzorcowy (3.13–3.18, załącznik A).

  5. Ocena

    Porównanie z MPE; przebieg, rozmieszczenie punktów i analiza danych — rozdz. 6–7 (poza przeczytaną próbką).

Wymagany sprzęt i aparatura

SprzętPrzykładOrientacyjna cena
Kula wzorcowa (3.7, 6.2.1)Ograniczenia kształtu kuli — 6.2.1 (poza przeczytaną próbką)—
Pierścień wzorcowy (3.16–3.18)Do opcjonalnego badania w trybie skanowania (załącznik A)—
Konfiguracja trzpieni i głowic (rozdz. 1, 3.5–3.6)Pojedynczy trzpień, gwiazda, wiele głowic, głowica przegubowa z kwalifikacją empiryczną lub wnioskowaną—

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

Najczęstsze pytania

Jaka norma opisuje to badanie?

Badanie wykonuje się według normy PN-EN ISO 10360-5:2020-10 (wersja polska; wprowadza EN ISO 10360-5:2020 i ISO 10360-5:2020 [IDT]) z poprawką PN-EN ISO 10360-5:2020-10/Ap1:2025-03 — „Specyfikacje geometrii wyrobów (GPS) — Badania odbiorcze i okresowe współrzędnościowych systemów pomiarowych (CMS) — Część 5: Współrzędnościowe maszyny pomiarowe (CMM) z zespołami głowic pomiarowych stykowych z pojedynczym trzpieniem lub wielotrzpieniowych działające w trybie próbkowania punktowego i/lub skanowania”. Tytuł angielski: „Geometrical product specifications (GPS) — Acceptance and reverification tests for coordinate measuring systems (CMS) — Part 5: Coordinate measuring machines (CMMs) using single and multiple stylus contacting probing systems using discrete point and/or scanning measuring mode”.

Na czym polega ta metoda?

Na kuli wzorcowej (i opcjonalnie pierścieniu wzorcowym) maszyna z badaną konfiguracją głowicy mierzy w trybie punktowym 25 punktów jednym trzpieniem, 5 × 25 punktów pięcioma trzpieniami, położeniami głowicy przegubowej albo głowicami, a przy głowicach skanujących — także w trybie skanowania. Z tych pomiarów wyznacza się błąd kształtu (P_Form), wymiaru średnicy (P_Size) i położenia (L_Dia, także dla trzpieni przeciwległych) i porównuje z błędami granicznymi MPE; wynik obejmuje łączne działanie maszyny i zespołu głowicy.

Jaki jest zakres pomiarowy i dokładność?

STATUS (karta PKN, 14.11.2026): PN-EN ISO 10360-5:2020-10 (wersja polska, publikacja 11-10-2023) z poprawką Ap1:2025-03; wprowadza EN ISO 10360-5:2020 i ISO 10360-5:2020; zastępuje m.in. PN-EN ISO 10360-4:2002 i PN-EN ISO 10360-5:2010; Pojedynczy trzpień (3.11–3.12): P_Form.Sph.1×25:SS:Tact i P_Size.Sph.1×25:SS:Tact — 25 punktów na kuli wzorcowej; Wiele trzpieni (3.7–3.9): P_Form.Sph.5×25:j:Tact, P_Size.Sph.5×25:j:Tact, L_Dia.5×25:j:Tact — 5 trzpieni po 25 punktów; j = MS, MP, Emp, Inf; Trzpienie przeciwległe (3.10, 3.18): L_Dia.Proj.Sph.2×25:j:Tact na kuli; L_Dia.Proj.Cir.Scan:j:Tact na pierścieniu.

Ile trwa wykonanie badania?

Procedura obejmuje 5 kroków. Norma nie podaje czasu trwania dla wszystkich etapów — decyduje procedura laboratorium.

Jaki sprzęt jest potrzebny?

Kula wzorcowa (3.7, 6.2.1), Pierścień wzorcowy (3.16–3.18), Konfiguracja trzpieni i głowic (rozdz. 1, 3.5–3.6).

Gdzie stosuje się to badanie?

CMM z dowolnym stykowym zespołem głowicy i kulistymi lub półkulistymi końcówkami — badania odbiorcze i okresowe (ISO 10360-5:2020, rozdz. 1); Głowice z pojedynczym trzpieniem, wielotrzpieniowe (gwiazda), układy wielu głowic, głowice przegubowe, wymiana trzpieni i głowic (rozdz. 1); Maszyny ręczne i automatyczne; głowice skanujące w trybie skanowania (rozdz. 1); W zakresach akredytacji: 10 polskich laboratoriów wzorcujących — głowice stykowe impulsowe i skanujące; 2 czeskie.

Jakie środki ostrożności obowiązują?

Norma nie zawiera ostrzeżenia BHP w przeczytanym tekście; UWAGA MERYTORYCZNA: wynik badania obejmuje działanie maszyny i głowicy łącznie — wpływu maszyny nie da się całkiem usunąć (uwaga do rozdz. 1).

Które laboratorium wykona to badanie?

Badanie wykonują laboratoria akredytowane według ISO/IEC 17025. Na LabCoda wyszukasz je po numerze normy PN-EN ISO 10360-5.

🔍 Znajdź laboratorium wykonujące to badanie