🌿 Chrom sześciowartościowy w powietrzu na stanowiskach pracy — sączek bibułowy lub membranowy, wymywanie roztworem kwasu siarkowego z nadmanganianem potasu, reakcja z difenylokarbazydem, kolorymetria; oznaczalność według normy 0,02 mg/m³ w przeliczeniu na CrO₃, NDS 0,005 mg/m³ w przeliczeniu na Cr(VI); PN-Z-04126-02:1987 (wycofana 27-11-2012)

Środowisko PN-Z-04126-02

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN, w całości: „Metoda pozwala na oznaczanie rozpuszczalnych chromianów i kwasu chromowego. Oznaczanie polega na pobraniu próbki na sączek bibułowy lub membranowy, wymyciu chromu (VI) roztworem kwasu siarkowego z dodatkiem nadmanganianu potasowego jako utleniacza i reakcji chromu z dwufenylokarbazydem w środowisku kwaśnym. Czerwonofioletowe zabarwienie powstałego związku kompleksowego oznacza się kolorymetrycznie. W oznaczaniu przeszkadza chrom (III) oraz duże ilości miedzi(II), niklu(II), wanadu(V) i żelaza(III). Oznaczalność w przeliczeniu na trójtlenek chromu wynosi 0,02 mg w 1 m sześciennym powietrza” (na karcie bez kropki na końcu; we wpisie piszemy „difenylokarbazyd” i „nadmanganian potasu”). Tekstu normy (3 strony) nie mieliśmy.

WARTOŚĆ NDS (wykaz w załączniku do rozporządzenia z 26 marca 2026 r., Dz.U. 2026 poz. 447). Poz. 582: „Związki chromu(VI) – w przeliczeniu na Cr(VI)” — NDS 0,005 mg/m³, bez NDSCh. Oznaczalność z karty jest podana w przeliczeniu na trójtlenek chromu (CrO₃), a NDS — na Cr(VI); żeby porównać obie liczby, trzeba przeliczyć jednostki — sama liczba 0,02 nie jest porównywalna z 0,005.

STATUS (stan karty na 04.10.2026). Karta PN-Z-04126-02:1987 (wersja polska) ma nagłówek „Wycofana”: publikacja 08-09-1987, data wycofania 27-11-2012, 3 strony, grupa cenowa B, Sektor Zdrowia, Środowiska i Medycyny, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30, „Zastępuje PN-Z-04055:1971”; karta nie wskazuje normy zastępującej. Wyszukiwarka PKN pod hasłami „PN-Z-04126” i „chromu sześciowartościowego” (04.10.2026) pokazuje całą serię „Badania zawartości chromu i jego związków” z etykietą „Wycofana”: arkusz 00:1979 (postanowienia ogólne), 01:1979 (zastąpiony przez PN-Z-04434:2011), 02:1987 (kwaśna ekstrakcja), 03:1987 (chrom sześciowartościowy, kolorymetrycznie z alkaliczną ekstrakcją) i 5:1994 (imisja). Jako aktualną zwraca PN-Z-04434:2011 „Oznaczanie chromu i jego związków na stanowiskach pracy metodą płomieniową absorpcyjnej spektrometrii atomowej” — w zakresach akredytacji (24 rekordy u 20 laboratoriów w kopii bazy, odczyt 04.10.2026; osobny wpis tej bazy o PN-Z-04434 podaje z odczytu 23.09.2026 25 pozycji u 21 laboratoriów — przyczyny różnicy między odczytami nie badaliśmy) służy ona do chromu metalicznego i związków chromu(II), (III) i (VI) łącznie w przeliczeniu na Cr, nie do samego chromu(VI).

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 04.10.2026). Numer 04126-02 (z łącznikiem, kropką albo ukośnikiem przed numerem arkusza) stoi w 6 rekordach u 6 laboratoriów; w aktualnych dokumentach PCA (odczyt 03.10.2026; wydania od 26.11.2025 do 18.08.2026 — wszystkie wydane po wycofaniu normy) — w 6 wierszach u tych samych laboratoriów; przeszukanie wszystkich dokumentów PCA pobranych z BIP nie dało laboratoriów spoza kopii bazy; żadna pozycja z tą normą nie jest zawieszona, a w żadnym dokumencie nie powtarzają się strony. Dawna postać „PN-87/Z-04126/02” — AB 484, AB 802, AB 849, AB 1257 i AB 1184 (obok instrukcji IK-804 ind. F z 14.12.2021 r.); „PN-87/Z-04126.02” — AB 340. Zakładka „Laboratoria”: „PN-87/Z-04126/02” pokazuje 5 laboratoriów, „PN-87/Z-04126.02” — 1, razem 6, tak samo w kopii i na serwerze produkcyjnym labcoda.pl (zapytania zakładki 04.10.2026). Arkusz 03 (alkaliczna ekstrakcja) stoi w kopii bazy w 12 rekordach u 11 innych laboratoriów — żadne nie powołuje obu arkuszy; arkusz 03 opisuje osobny wpis tej bazy: „Związki chromu(VI) w powietrzu na stanowiskach pracy — sączek, wymycie roztworem węglanu sodu, reakcja z difenylokarbazydem, kolorymetria”.

CO BADAJĄ LABORATORIA (kopia bazy). Przedmiot: środowisko pracy — powietrze (AB 849 i AB 1257 — próbki powietrza pobrane na filtry). Wielkość: stężenie (zawartość) związków chromu(VI) w przeliczeniu na Cr(VI). Zakresy w mg/m³: 0,00038–0,011 (AB 484), 0,000417–0,6 (AB 802), 0,0004–0,05 (AB 849), 0,001–0,2 (AB 1184), 0,001–0,050 (AB 1257), 0,0016–0,314 (AB 340). Technika: metoda spektrofotometryczna — wszystkie 6 laboratoriów.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Pierwsze — czułość wobec NDS: oznaczalność z karty (0,02 mg/m³ jako CrO₃) dotyczy innej jednostki niż NDS (0,005 mg/m³ jako Cr(VI)); wszystkie 6 laboratoriów podaje w przeliczeniu na Cr(VI) dolną granicę poniżej NDS (od 0,00038 do 0,0016 mg/m³), co wymaga warunków innych niż w normie z 1987 r. — sprawozdanie powinno je nazwać. Drugie — interferencje: według karty w oznaczaniu przeszkadza chrom(III) oraz duże ilości miedzi(II), niklu(II), wanadu(V) i żelaza(III) — sprawozdanie powinno wykazać, że ich nie było albo że je usunięto. Trzecie — co jest oznaczane: według karty metoda obejmuje rozpuszczalne chromiany i kwas chromowy; nierozpuszczalnych związków chromu(VI) karta nie wymienia, a arkusz 03 tej samej serii (alkaliczna ekstrakcja) to inna metoda. Czwarte — PN-Z-04434:2011 nie zastępuje tej normy w oznaczaniu chromu(VI) — oznacza chrom ogółem. Piąte — status: norma jest wycofana od 27-11-2012, a laboratoria mają ją w zakresach wydanych od listopada 2025 r.

CZEGO NIE PODAJEMY. Tekstu normy nie mieliśmy — nie podajemy objętości powietrza, rodzaju sączka, stężeń roztworów, warunków reakcji, długości fali, sposobu usuwania interferencji ani obliczeń. Nie twierdzimy, że inna norma zastąpiła PN-Z-04126-02:1987 — PKN takiej nie wskazuje.

Zasada metody

Próbkę powietrza ze stanowiska pracy pobiera się na sączek bibułowy lub membranowy, chrom(VI) wymywa roztworem kwasu siarkowego z dodatkiem nadmanganianu potasu jako utleniacza, a po reakcji z difenylokarbazydem w środowisku kwaśnym czerwonofioletowe zabarwienie kompleksu mierzy się kolorymetrycznie. Wynik w przeliczeniu na Cr(VI) porównuje się z NDS 0,005 mg/m³; oznaczalność według karty — 0,02 mg/m³ w przeliczeniu na CrO₃. Norma jest wycofana (27-11-2012); szczegółów NIE PODAJEMY — tekstu normy nie mieliśmy.

Zastosowania

• Powietrze na stanowiskach pracy — związki chromu(VI) (rozpuszczalne chromiany i kwas chromowy) — w aktualnych zakresach 6 laboratoriów, mimo wycofania normy
• Ocena narażenia zawodowego wobec NDS 0,005 mg/m³ w przeliczeniu na Cr(VI) (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 582 wykazu)

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-Z-04126-02:1987

Tytuł (PL)

Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości chromu i jego związków — Oznaczanie chromu sześciowartościowego na stanowiskach pracy metodą kolorymetryczną z kwaśną ekstrakcją próbki

Title (EN)

Air purity protection — Tests for chromium and its compounds content — Determination of hexavalent chromium at workplaces by the colorimetric method with acid extraction of the sample

Procedura krok po kroku

1. Pobieranie

   Próbka na sączek bibułowy lub membranowy (karta PKN); objętości NIE PODAJEMY.

2. Wymywanie

   Roztworem kwasu siarkowego z dodatkiem nadmanganianu potasu (karta PKN).

3. Reakcja i pomiar

   Reakcja z difenylokarbazydem w środowisku kwaśnym, kolorymetria czerwonofioletowego kompleksu (karta PKN).

4. Wynik i ocena

   Stężenie w przeliczeniu na Cr(VI); porównanie z NDS 0,005 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447); oznaczalność karty 0,02 mg/m³ jako CrO₃.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Kwas siarkowy i nadmanganian potasu — zasady bezpieczeństwa laboratorium chemicznego
• UWAGA MERYTORYCZNA: oznaczalność karty (jako CrO₃) i NDS (jako Cr(VI)) mają różne podstawy przeliczenia; norma wycofana 27-11-2012

Najczęstsze pytania