🌿 Chrom i jego związki w powietrzu stanowisk pracy — FAAS, PN-Z-04434

Środowisko PN-Z-04434

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty katalogowej PKN brzmi: „Metoda polega na zatrzymaniu chromu i jego związków na filtrze membranowym, mineralizacji próbki w stężonym kwasie azotowym(V), sporządzeniu roztworu do analizy w rozcieńczonym kwasie azotowym(V). Chrom i jego związki w roztworze oznacza się metodą płomieniową absorpcyjnej spektrometrii atomowej. Najmniejsze stężenie chromu i jego związków, jakie można oznaczyć tą metodą wynosi 0,035 mg/m3”. Normę wydano 12 września 2011 roku w wersji polskiej, ma siedem stron i prowadzi ją KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy. Zastąpiła PN-Z-04126-01:1979. Karta nie ma nagłówka „Wycofana” ani wiersza „Data wycofania” (sprawdzone 23.09.2026).

DWIE WARTOŚCI DOPUSZCZALNE RÓŻNIĄCE SIĘ STUKROTNIE — I WYNIK OZNACZENIA NIE ROZSTRZYGA, KTÓRA OBOWIĄZUJE. Wykaz najwyższych dopuszczalnych stężeń w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 26 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 447) prowadzi chrom pod DWIEMA osobnymi pozycjami: **poz. 120 „Chrom metaliczny” — NDS 0,5 mg/m³**, bez wartości chwilowej, oraz **poz. 582 „Związki chromu(VI) – w przeliczeniu na Cr(VI)” — NDS 0,005 mg/m³**, również bez wartości chwilowej. Różnica wynosi sto razy.

UZUPEŁNIENIE (23.09.2026): POZYCJI SĄ DWIE, ALE NAZW SUBSTANCJI CZTERY — I TO JEST WAŻNIEJSZE DLA CZYTAJĄCEGO SPRAWOZDANIE. Pozycja 120 nie obejmuje samego chromu metalicznego: pod tym samym numerem, tą samą wartością 0,5 mg/m³ i tym samym numerem CAS [7440-47-3] wykaz prowadzi także **„Związki chromu(II) – w przeliczeniu na Cr(II)”** i **„Związki chromu(III) – w przeliczeniu na Cr(III)”** (odczyt tekstu aktu 23.09.2026, ciąg: „120 Chrom metaliczny 0,5 – – – – – – – [7440-47-3] Związki chromu(II) – w przeliczeniu na Cr(II) Związki chromu(III) – w przeliczeniu na Cr(III) 121 Cisplatyna”). Kolejna numerowana pozycja to 121 Cisplatyna, więc trzy pierwsze nazwy dzielą jeden wiersz wykazu. DLA OCENY NARAŻENIA ZNACZY TO RZECZ KONKRETNĄ, A NIE TYLKO PORZĄDKOWĄ: chrom na II i III stopniu utlenienia NIE MA własnej, ostrzejszej wartości — dzieli próg 0,5 mg/m³ z chromem metalicznym. Wynik oznaczenia chromu całkowitego wolno więc porównać z 0,5 mg/m³ dla całej tej trójki naraz, a jedyną formą wyłamującą się jest chrom(VI) z poz. 582. Rozstrzygnięcie „wolno albo nie wolno” zależy zatem od JEDNEGO pytania — czy na stanowisku występuje Cr(VI) — a nie od rozróżnienia wszystkich stopni utlenienia. CO POTWIERDZA SIĘ W TYM ODCZYCIE: same wartości 0,5 i 0,005. W niektórych wydobyciach tekstu aktu numery pozycji leżą w innym bloku niż nazwy i wartości, a wtedy przypisanie liczby do wiersza byłoby zgadywaniem; w odczycie użytym tutaj liczba stoi bezpośrednio po nazwie substancji — „Chrom metaliczny 0,5” oraz „582 Związki chromu(VI) – w przeliczeniu na Cr(VI) 0,005” — i dlatego obie wartości zostają w tym wpisie jako sprawdzone, a nie przyjęte. Tymczasem metoda z tej normy oznacza CHROM CAŁKOWITY: mineralizacja w kwasie azotowym(V) sprowadza wszystkie formy chromu do roztworu, a płomieniowa absorpcyjna spektrometria atomowa mierzy pierwiastek, nie stopień utlenienia. Wynik „0,2 mg/m³ chromu” jest więc jednocześnie dwa i pół raza NIŻSZY od wartości dla chromu metalicznego i czterdziestokrotnie WYŻSZY od wartości dla związków chromu(VI) — i bez wiedzy o składzie aerozolu na stanowisku nie da się orzec, czy warunki są dotrzymane.

CO Z TEGO WYNIKA DLA SPRAWOZDANIA. Wynik tego oznaczenia wolno porównać z wartością 0,5 mg/m³ tylko wtedy, gdy wiadomo, że na stanowisku nie występują związki chromu(VI) — a to jest wiedza o procesie, nie o próbce: chromowanie galwaniczne, spawanie stali nierdzewnych i cięcie plazmowe dają Cr(VI), a obróbka mechaniczna chromu metalicznego nie. Jeżeli obecności Cr(VI) nie można wykluczyć, potrzebne jest oznaczenie SPECJACYJNE, którego ta norma nie opisuje. Laboratorium, które ma w zakresie wyłącznie PN-Z-04434, powinno to w sprawozdaniu nazwać — inaczej odbiorca weźmie liczbę porównaną z niewłaściwym progiem za ocenę narażenia.

NAJMNIEJSZE STĘŻENIE OZNACZALNE WOBEC OBU PROGÓW. Karta podaje 0,035 mg/m³. Wobec wartości dla chromu metalicznego (0,5 mg/m³) jest to **jedna czternasta** — czyli metoda spełnia wymaganie PN-EN 482, by oznaczalność sięgała jednej dziesiątej wartości dopuszczalnej. Wobec wartości dla związków chromu(VI) (0,005 mg/m³) jest to **SIEDMIOKROTNOŚĆ progu** — metoda nie jest w stanie wykazać dotrzymania tej wartości, bo nie schodzi nawet do jej poziomu. Ta sama liczba oznaczalności jest więc raz wystarczająca, a raz bezużyteczna, zależnie od tego, która pozycja wykazu obowiązuje na stanowisku.

SKALA POWOŁAŃ (odczyt 23.09.2026, kopia bazy zakresów akredytacji). Dopasowanie po POCZĄTKU zapisu, czyli tak, jak szuka zakładka „Laboratoria”: 25 pozycji u 21 laboratoriów. Po wszystkich postaciach rdzenia „04434”: tyle samo — 25 / 21, bo żadne laboratorium nie zapisuje tej normy w postaci zniekształconej. Sześć różnych postaci zapisu, bilans domyka się co do wystąpienia: „PN-Z-04434:2011” 20 razy, „PN-Z-04434” bez daty 1, oraz cztery zapisy z dopiskiem — numerem punktu („pkt 6”, „pkt.6 i pkt.10”) albo numerem własnej procedury badawczej („Wyd. 1 z dnia 25.05.2022 r.”). Stosunek pozycji do laboratoriów wynosi 1,2, czyli norma jest rozproszona: praktycznie każde laboratorium ma ją w jednym wierszu zakresu.

DWA ZAPISY Z NUMEREM PUNKTU MÓWIĄ WIĘCEJ, NIŻ WYGLĄDAJĄ. Laboratorium, które wpisuje do zakresu „PN-Z-04434:2011 pkt 6”, deklaruje wykonanie wyłącznie części procedury — punkt 6 to w tej normie pobieranie próbek. Zakres z dopiskiem „pkt.6 i pkt.10” obejmuje pobieranie i obliczanie wyniku. Czytelnik zakresu, który szuka laboratorium wykonującego CAŁE oznaczenie, musi te dopiski przeczytać, bo w zakładce „Laboratoria” wszystkie trzy wpisy wyglądają tak samo.

SZEŚĆ POSTACI ZAPISU I ANI JEDNEJ ZNIEKSZTAŁCONEJ — ALE JEDNA MYLI ROKIEM (23.09.2026). W zakresach akredytacji ta norma występuje w sześciu postaciach: „PN-Z-04434:2011" (20 pozycji u 18 laboratoriów), „PN-Z-04434" bez rocznika, „…:2011 pkt.6 i pkt.10", „…:2011 pkt 6", „…:2011 z wył. pkt. 6 i pkt.10" oraz „PN-Z-04434:2011 Wyd. 1 z dnia 25.05.2022 r." — po jednej pozycji każda. Bilans zgodny: 24 wystąpienia na 24 pozycje, więc żadna wartość nie jest powtórzona ani ucięta, co przy tej liczbie postaci jest rzadkie. OSTATNIA POSTAĆ WYMAGA JEDNAK ZDANIA, BO CZYTELNIK ZAKŁADKI WEŹMIE JĄ ZA NOWSZE WYDANIE NORMY: „Wyd. 1 z dnia 25.05.2022 r." NIE DOTYCZY NORMY, tylko PROCEDURY BADAWCZEJ laboratorium. Norma jest z 12 września 2011 roku i nowszego wydania nie ma; rok 2022 to data zatwierdzenia wewnętrznego dokumentu, który tę normę wdraża. TO NIE JEST OSOBLIWOŚĆ TEGO JEDNEGO ZAPISU: w całym zbiorze 542 pozycje u 119 laboratoriów mają w polu dokumentu odniesienia datę dzienną, 537 u 122 zwrot „z dnia", a 339 u 85 słowo „wydanie" albo „Wyd." — w każdym z tych przypadków obok oznaczenia normy stoi oznaczenie procedury laboratorium („PN-T-06580-3:2002 … IMB edycja 4 z dnia 05.06.2025 r.", „PN-EN 14385:2025-05 WBJ-2/IB/183 wydanie 5 z dnia 12.06.2025 r."). Skutki są dwa: rok procedury bywa nowszy od roku normy i wygląda jak jej wydanie, a sam zapis jest z definicji unikalny, bo numer procedury jest własny dla laboratorium.

Zasada metody

Aerozol zawierający chrom i jego związki zatrzymuje się na filtrze membranowym przy przepuszczeniu znanej objętości powietrza. Filtr mineralizuje się w stężonym kwasie azotowym(V), a otrzymany osad rozpuszcza w rozcieńczonym kwasie azotowym(V). Roztwór wprowadza się do płomienia (acetylen–powietrze albo acetylen–podtlenek azotu, zależnie od procedury laboratorium) i mierzy absorbancję przy linii rezonansowej chromu 357,9 nm. Stężenie w powietrzu oblicza się z masy chromu w roztworze, objętości roztworu i objętości przepuszczonego powietrza. Metoda mierzy chrom CAŁKOWITY — mineralizacja znosi różnicę między chromem metalicznym, chromem(III) i chromem(VI).

Zastosowania

• Pomiary okresowe narażenia zawodowego wymagane rozporządzeniem Ministra Zdrowia w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy
• Galwanizernie, spawalnie stali nierdzewnych, szlifiernie i cięcie plazmowe — stanowiska, na których chrom występuje w aerozolu
• Ocena skuteczności wentylacji miejscowej przy stanowiskach chromowania
• Dozymetria indywidualna w strefie oddychania pracownika, przy pobieraniu próbek zgodnie z PN-Z-04008-7

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-Z-04434:2011 (wersja polska)

Tytuł (PL)

Ochrona czystości powietrza -- Oznaczanie chromu i jego związków na stanowiskach pracy metodą płomieniową absorpcyjnej spektrometrii atomowej

Title (EN)

Air purity protection — Determination of chromium and its compounds at workplaces by flame atomic absorption spectrometry

Procedura krok po kroku

1. Pobranie próbki

   Przepuścić przez filtr membranowy znaną objętość powietrza ze strefy oddychania pracownika; objętość dobrać tak, aby spodziewane stężenie mieściło się w zakresie metody.

2. Mineralizacja

   Filtr zmineralizować w stężonym kwasie azotowym(V).

3. Roztwór do analizy

   Pozostałość rozpuścić w rozcieńczonym kwasie azotowym(V) i uzupełnić do znanej objętości.

4. Pomiar

   Zmierzyć absorbancję roztworu metodą FAAS przy linii 357,9 nm, odczytać stężenie z krzywej wzorcowej.

5. Obliczenie

   Obliczyć stężenie chromu w powietrzu z masy w roztworze, objętości roztworu i objętości przepuszczonego powietrza.

6. ODNIESIENIE DO WARTOŚCI DOPUSZCZALNEJ — krok, który wymaga wiedzy spoza pomiaru

   Ustalić, czy na stanowisku mogą występować związki chromu(VI). Jeżeli NIE — porównać z NDS 0,5 mg/m³ (poz. 120). Jeżeli TAK albo nie można tego wykluczyć — wynik NIE nadaje się do oceny narażenia, bo wartość dla Cr(VI) wynosi 0,005 mg/m³, czyli siedem razy mniej niż oznaczalność metody; potrzebne jest oznaczenie specjacyjne. Zastrzeżenie zapisać w sprawozdaniu.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Stężony kwas azotowy(V) — działanie żrące i utleniające; mineralizację prowadzić pod wyciągiem, w rękawicach odpornych chemicznie i okularach ochronnych
• Związki chromu(VI) są czynnikami rakotwórczymi kategorii 1 — pobieranie próbek na stanowiskach, gdzie mogą występować, prowadzi się w środkach ochrony dróg oddechowych
• Płomień acetylen–powietrze: pracować zgodnie z instrukcją spektrometru, kontrolować szczelność instalacji gazowej

Najczęstsze pytania