🌿 Oznaczanie 15 chlorofenoli (sześć dichlorofenoli, sześć trichlorofenoli, 2,3,4,5- i 2,3,4,6-tetrachlorofenol oraz pentachlorofenol) w glebie, osadach i odpadach stałych — co najmniej 10 g gleby z wzorcem wewnętrznym (2,4,6-tribromofenol) ekstrahuje się 75 ml acetonu z heksanem 1 : 1 z kwasem solnym z ultradźwiękami, chlorofenole przenosi do NaOH, po zakwaszeniu do heksanu i do roztworu węglanu potasu, acetyluje bezwodnikiem octowym, octany ekstrahuje heksanem i oznacza GC-ECD na dwóch kolumnach o różnej polarności (lub GC-MS); od ok. 0,01–0,05 mg/kg, PN-ISO 14154

Środowisko PN-ISO 14154

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Tekst normy czytamy w próbce iTeh dokumentu SIST ISO 14154:2006 (tekst angielski ISO 14154:2005): od spisu treści przez przedmowę, ostrzeżenie i rozdziały 1–7 do punktu 8.8 (kalibracja) na stronie 5. Poza próbką zostaje dalsza część kalibracji, obliczenia (9), precyzja (10), zapewnienie jakości (11), sprawozdanie (12), załączniki A (typowe stężenia roztworów wzorcowych), B (przykładowe warunki chromatograficzne) i C (wyniki badania międzylaboratoryjnego) oraz bibliografia.

WEDŁUG TEKSTU ISO 14154:2005. Normę przygotował ISO/TC 190 „Jakość gleby”, podkomitet SC 3 „Metody chemiczne i właściwości gleby”. Ostrzeżenie: chlorofenole są toksyczne, a niektóre nawet rakotwórcze — unika się kontaktu ze skórą, stosuje rękawice i odzież ochronną, a przy dużej ilości aerozoli i pyłu przy pobieraniu może być potrzebna ochrona dróg oddechowych. Zakres (1): oznaczanie chromatografią gazową 15 chlorofenoli w próbkach gleby — 2,3-, 2,4-, 2,5-, 2,6-, 3,4- i 3,5-dichlorofenolu, 2,3,4-, 2,3,5-, 2,3,6-, 2,4,5-, 2,4,6- i 3,4,5-trichlorofenolu, 2,3,4,5- i 2,3,4,6-tetrachlorofenolu oraz pentachlorofenolu; metodę można stosować także do innych próbek stałych, np. osadów i odpadów stałych; ekstrakcja ciecz kwaśno-zasadowa, acetylowanie, ekstrakcja ciecz–ciecz i oznaczanie GC z detektorem wychwytu elektronów; najmniejsze stężenia ok. 0,01–0,05 mg/kg zależnie od czułości składnika i ilości próbki; gdy izomerów nie da się całkowicie rozdzielić, podaje się sumę (np. 2,4- i 2,5-dichlorofenolu). Powołania (2): ISO 3696:1987, ISO 10381-1, ISO 11465:1993, ISO 14507. Termin (3.1): chlorofenol — aromatyczny związek hydroksylowy (fenol) z jednym do pięciu atomów chloru. Zasada (4): dwa etapy — ekstrakcja ciało stałe–ciecz mieszaniną aceton–heksan przy niskim pH, potem oczyszczanie kolejnymi ekstrakcjami w wodnych środowiskach zasadowym i kwaśnym oraz heksanem; chlorofenole w roztworze węglanu derywatyzuje się bezwodnikiem octowym, pochodne ekstrahuje heksanem, a frakcję heksanową analizuje chromatografią gazową z detekcją wychwytu elektronów albo mas. Odczynniki (5): czystość analityczna, gazy według zaleceń producenta chromatografu, wyłącznie certyfikowane wzorce wysokiej czystości; woda klasy 1; etanol 99,5 %; heksan; aceton; kwas solny 37 %; wodorotlenek sodu; węglan potasu; bezwodnik octowy; bezwodny siarczan sodu (porcje 2 g w probówkach z nakrętką z PTFE, suszone 4 h w (500 ± 20) °C); wzorzec wewnętrzny 2,4,6-tribromofenol (według uwagi można też użyć 2,4- lub 2,6-dibromofenolu); 15 wzorców chlorofenoli z numerami CAS; NaOH 0,1 i 0,5 mol/l, K2CO3 0,1 i 5,2 mol/l; roztwory podstawowe wzorca wewnętrznego i chlorofenoli w etanolu, porcjowane po 1,5 ml, w −18 °C (trwałe co najmniej rok; w 4 °C w ciemności co najmniej pół roku), robocze — rozcieńczone wodą z kilkoma kroplami NaOH przeciw wytrącaniu; aceton–heksan 1 : 1. Aparatura (6): szkło czyste, bez związków przeszkadzających — żadnych pojemników z tworzyw, bo chlorofenole mogą się na nich adsorbować, a tworzywa wnoszą zanieczyszczenia; kapilarny chromatograf gazowy, najlepiej z dwoma detektorami wychwytu elektronów i dwiema kolumnami podłączonymi do jednego dozownika lub dwóch dozowników — wyniki z jednokolumnowego GC-ECD potwierdza się na drugiej kolumnie o innej polarności albo GC-MS; co najmniej dwie kolumny kapilarne o różnej polarności; łaźnia ultradźwiękowa. Pobieranie próbek (7): ostrzeżenie — gleba skażona handlowymi mieszaninami chlorofenoli często zawiera domieszki polichlorowanych fenoksyfenoli, dioksyn i furanów oraz PCB, co grozi zanieczyszczeniem laboratorium; pobieranie według ISO 10381-1, wstępna obróbka według ISO 14507; szklane butelki z nakrętkami z PTFE, zaleca się napełnianie do pełna; przechowywanie w ciemności w −18 °C lub +4 °C; chlorofenole mogą ulegać przemianom mikrobiologicznym, więc przy przechowywaniu dłuższym niż 2 dni zaleca się zamrożenie. Postępowanie (8): wilgotną glebę miesza się łyżką lub szpatułką i pobiera z butelki co najmniej 10 g z dokładnością 0,01 g; suchą masę oznacza się w podpróbce według ISO 11465; ślepa próba — 10 g matrycy wolnej od chlorofenoli; próbka wzorcowa — 50 µl roztworu roboczego i 10 g takiej matrycy. Ekstrakcja (8.5): pod wyciągiem, odpady rozpuszczalników jako niebezpieczne; do porcji 50 µl roztworu wzorca wewnętrznego, 75 ml acetonu–heksanu i 0,5 ml kwasu solnego (przy dużych stężeniach więcej wzorca wewnętrznego); ultradźwięki 2 min co 10 min przez 1 h; roztwór ekstrahuje się dwukrotnie 40 ml NaOH 0,1 mol/l; przy glebach kwaśnych, węglanowych lub o dużej pojemności buforowej sprawdza się, czy pH jest < 3 przy ekstrakcji i > 12 po dodaniu NaOH; połączone ekstrakty NaOH zakwasza się kwasem solnym do pH < 3 i ekstrahuje dwukrotnie 50 ml heksanu, a heksan dwukrotnie 35 ml K2CO3 0,1 mol/l. Acetylowanie (8.6): do połączonego roztworu węglanu 1 ml bezwodnika octowego, energiczne wytrząsanie 2 min (odprowadzenie CO2), 10 min z okresowym wytrząsaniem, 5 ml heksanu, faza heksanowa na 2 g Na2SO4, potem do drugiej fiolki z Na2SO4, przechowywanie w 4 °C; octany łatwo hydrolizują, więc analiza możliwie szybko, w ciągu 48 h; próbki kontrolne — 50 µl roztworu roboczego w 100 ml wody z 2 ml K2CO3 5,2 mol/l, acetylowanie tak samo. Analiza GC (8.7): kolumny według instrukcji producenta, przepływy zoptymalizowane pod rozdział, stabilne warunki; przykład w załączniku B. Kalibracja (8.8): roztworami kalibracyjnymi są ekstrahowane i acetylowane próbki wzorcowe z różnymi objętościami roztworu roboczego; dla każdego związku osobna funkcja kalibracyjna z co najmniej pięciu punktów; kilka związków można badać w jednej kalibracji.

STATUS (stan na 03.10.2026). W wyszukiwarce PKN (hasło „PN-ISO 14154”, 03.10.2026) jest PN-ISO 14154:2008 (wersja polska, „Wprowadza: ISO 14154:2005 [IDT]”) bez adnotacji o wycofaniu; pozostałe wyniki to normy PN-EN 14154 o wodomierzach. W katalogu iTeh (odczyt 03.10.2026) ISO 14154:2005 ma status „Published”, etap 90.93 (norma potwierdzona).

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 03.10.2026). Numer 14154 stoi w 4 rekordach u 4 laboratoriów: AB 213, AB 300, AB 418, AB 1095. W aktualnych dokumentach PCA (odczyt 03.10.2026, wydania od 26.01.2026 do 08.09.2026) numer stoi w 4 wierszach — po jednym u każdego; w każdym z czterech dokumentów liczba znaczników stron równa się liczbie stron PDF, bez powtórzeń; przeszukanie wszystkich 1291 dokumentów PCA pobranych z BIP 03.10.2026 nie dało laboratoriów spoza kopii bazy (17 laboratoriów z wykazu nie ma na BIP odnośnika do dokumentu zakresu). Postać „PN-ISO 14154:2008” razem z procedurą EFO/I/45/2 z 17.09.2025 (AB 213), „PN-ISO 14154:2008” z oznaczeniem metody zmodyfikowanej „M” (AB 1095), „PN-ISO 14154” bez roku (AB 418) oraz „PN ISO 14154:2008” bez łącznika, razem z instrukcją IN-172 wydanie 3 z 18.03.2019 (AB 300). Żadna z tych pozycji nie jest zawieszona. Zakładka „Laboratoria” (hasło „PN-ISO 14154”) pokazuje 3 laboratoria — wszystkie poza AB 300, u którego numer zapisano „PN ISO” bez łącznika — sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 03.10.2026.

CO BADAJĄ LABORATORIA (pozycje w PCA). Przedmiot: osady denne, gleba, grunty (AB 213); gleba (AB 300, AB 1095); gleba, grunty (AB 418, pozycja w elastycznym zakresie akredytacji). Cecha: zawartość chlorofenoli — u AB 213 i AB 1095 z listą: 2-, 3- i 4-chlorofenol, dichlorofenole (u AB 213 2,4- i 2,5- jako suma), trichlorofenole, 2,3,4,5-, 2,3,4,6- i 2,3,5,6-tetrachlorofenol, pentachlorofenol oraz sumy z obliczeń; u AB 418 bez listy; AB 300 — zawartość fenolu i krezoli (o,m,p-krezol). Zakresy: (0,010–5,0) mg/kg, dla sumy 2,4- i 2,5-dichlorofenolu (0,010–10,0) mg/kg (AB 213), (0,010–1,0) mg/kg (AB 1095), (0,020–100) mg/kg dla fenolu i krezoli (AB 300). Technika: GC-MS (AB 300, AB 418, AB 1095), GC-MS-MS (AB 213).

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Przy zakresie: norma obejmuje 15 chlorofenoli od dichloro- do pentachlorofenolu (1) — monochlorofenoli i 2,3,5,6-tetrachlorofenolu (AB 213, AB 1095) ani fenolu i krezoli (AB 300) w niej nie ma. Przy detekcji: w tytule GC-ECD, ale zasada dopuszcza detekcję mas, a wynik z jednej kolumny ECD potwierdza się drugą kolumną albo GC-MS (4, 6.2) — wszystkie cztery laboratoria podają GC-MS lub GC-MS-MS. Przy pH: przy glebach kwaśnych, węglanowych lub buforujących sprawdza się pH < 3 i > 12 (8.5). Przy naczyniach: tylko szkło, bez tworzyw (6.1). Przy próbce: zamrożenie przy przechowywaniu dłuższym niż 2 dni, bo chlorofenole ulegają przemianom mikrobiologicznym (7). Przy pochodnych: octany hydrolizują — analiza w ciągu 48 h (8.6). Przy izomerach: nierozdzielone podaje się jako sumę, np. 2,4- i 2,5-dichlorofenol (1). Przy laboratorium: gleby skażone mieszaninami chlorofenoli mogą wnosić dioksyny, furany i PCB (7).

CZEGO NIE PODAJEMY. Obliczeń, danych precyzji, zasad zapewnienia jakości, typowych stężeń wzorców i warunków chromatograficznych (9–12, załączniki A–C) nie czytaliśmy. Nie podajemy wartości dopuszczalnych chlorofenoli w glebie.

Zasada metody

Co najmniej 10 g wilgotnej gleby z wzorcem wewnętrznym (2,4,6-tribromofenol) ekstrahuje się acetonem z heksanem 1 : 1 z kwasem solnym w łaźni ultradźwiękowej przez 1 h. Chlorofenole przechodzą do NaOH, po zakwaszeniu do heksanu, a z niego do roztworu węglanu potasu, gdzie acetyluje się je bezwodnikiem octowym; octany ekstrahuje się heksanem, suszy siarczanem sodu i w ciągu 48 h oznacza GC z detektorem wychwytu elektronów na dwóch kolumnach o różnej polarności albo GC-MS, z kalibracją na ekstrahowanych próbkach wzorcowych.

Zastosowania

• Gleba — 15 chlorofenoli (di-, tri-, tetra- i pentachlorofenol) od ok. 0,01–0,05 mg/kg (1)
• Inne próbki stałe, np. osady i odpady stałe (1)
• Gleba, grunty i osady denne — chlorofenole, u jednego laboratorium fenol i krezole — pozycje w zakresach akredytacji 4 laboratoriów w PCA

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-ISO 14154:2008

Tytuł (PL)

Jakość gleby — Oznaczanie zawartości niektórych wybranych chlorofenoli — Metoda chromatografii gazowej z detekcją wychwytu elektronów

Title (EN)

Soil quality — Determination of some selected chlorophenols — Gas-chromatographic method with electron-capture detection

Procedura krok po kroku

1. Próbka

   Szkło z PTFE, ciemność, −18 °C albo +4 °C (zamrożenie > 2 dni); ≥ 10 g wilgotnej gleby, sucha masa według ISO 11465 (7, 8.1, 8.2). PN-ISO 14154:2008 bez adnotacji o wycofaniu (03.10.2026).

2. Ekstrakcja

   Wzorzec wewnętrzny, aceton–heksan z HCl, ultradźwięki 1 h; ślepa i próbki wzorcowe tak samo (8.3–8.5).

3. Oczyszczanie

   NaOH → zakwaszenie do pH < 3 → heksan → K2CO3 (8.5).

4. Acetylowanie

   Bezwodnik octowy, heksan, suszenie Na2SO4, 4 °C, analiza w ciągu 48 h (8.6).

5. GC i kalibracja

   GC-ECD na dwóch kolumnach albo GC-MS; ≥ 5 punktów kalibracji na związek (8.7, 8.8).

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Chlorofenole są toksyczne, niektóre rakotwórcze — rękawice i odzież ochronna, przy pyleniu ochrona dróg oddechowych (ostrzeżenie)
• Ekstrakcja pod wyciągiem, odpady rozpuszczalników jako niebezpieczne (8.5)
• Gleby skażone mieszaninami chlorofenoli mogą zawierać dioksyny, furany i PCB — ryzyko zanieczyszczenia laboratorium (7)

Najczęstsze pytania