🌿 Chlorobenzen w powietrzu na stanowiskach pracy — węgiel aktywny, disiarczek węgla, chromatografia gazowa z detekcją płomieniowo-jonizacyjną (GC-FID); najmniejsze oznaczalne stężenie według normy 10 mg/m³; NDS 23 mg/m³, NDSCh 70 mg/m³; PN-Z-04022-3:2001 (wycofana 07-03-2022, zastąpiona przez PN-Z-04537:2022-03)
Krótko: o co chodzi
Krajowa norma z 2001 roku o oznaczaniu chlorobenzenu w powietrzu na stanowiskach pracy: adsorpcja par na węglu aktywnym, desorpcja disiarczkiem węgla i chromatografia gazowa z detekcją płomieniowo-jonizacyjną. Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04022-3:2001 (wersja polska, wycofana 07-03-2022, zastąpiona przez PN-Z-04537:2022-03); STATUS (stan na 18.11.2026): wycofana 07-03-2022, zastąpiona przez PN-Z-04537:2022-03 (GC-FID, 2,3 mg/m³; bez adnotacji o wycofaniu). Procedura obejmuje 4 kroki; stosuje się je m.in. do: Ocena narażenia na chlorobenzen w powietrzu na stanowiskach pracy wobec NDS 23 mg/m³ i NDSCh 70 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 96); norma wycofana — aktualna jest PN-Z-04537:2022-03; dichlorobenzeny mają osobne pozycje wykazu.
W skrócie
- Norma: PN-Z-04022-3:2001 (wersja polska, wycofana 07-03-2022, zastąpiona przez PN-Z-04537:2022-03)
- Kategoria: Środowisko
- Kroków procedury: 4
- STATUS (stan na 18.11.2026): wycofana 07-03-2022, zastąpiona przez PN-Z-04537:2022-03 (GC-FID, 2,3 mg/m³; bez adnotacji o wycofaniu)
- Wydanie (z karty PKN): PN-Z-04022-3:2001, wersja polska; publikacja 13-06-2001, 5 stron, KT 159, ICS 13.040.30; zastępuje PN-Z-04082:1969
- Najmniejsze oznaczalne stężenie (karty PKN): 10 mg/m³ — około 43 % NDS; PN-Z-04537:2022-03: 2,3 mg/m³ — 1/10 NDS
Przegląd
STATUS (stan na 18.11.2026). Karta PKN PN-Z-04022-3:2001 (wersja polska): data wycofania 07-03-2022, „Zastąpiona przez: PN-Z-04537:2022-03”; publikacja 13-06-2001, 5 stron, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30, „Zastępuje: PN-Z-04082:1969”. Karta następczyni PN-Z-04537:2022-03 („Oznaczanie chlorobenzenu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej z detekcją płomieniowo-jonizacyjną”) nie ma adnotacji o wycofaniu: publikacja 07-03-2022, 8 stron, „Zastępuje: PN-Z-04022-3:2001”, najmniejsze oznaczalne stężenie 2,3 mg/m³.
CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty katalogowej PKN, w całości: „Podano metodę polegająca na adsorpcji par chlorobenzenu na węglu aktywnym, desorpcji disiarczkiem węgla i analizie otrzymanego roztworu metodą chromatografii gazowej z detekcją płomieniowo-jonizacyjną. Najmniejsze stężenie chlorobenzenu, jakie można oznaczyć tą metodą, wynosi 10 mg/m3” (pisownia jak na karcie). Według artykułu CIOP-PIB z 2019 r. norma powstała z procedury opublikowanej w 1998 r., a jej oznaczalność to około połowy NDS.
WARTOŚCI DOPUSZCZALNE I PRZEPIS O METODZIE. Wykaz NDS (Dz.U. 2026 poz. 447), poz. 96 „Chlorobenzen” [108-90-7]: NDS 23 mg/m³, NDSCh 70 mg/m³, bez oznakowania „skóra”; przepisy przejściowe aktów zmieniających tej substancji nie wymieniają. Oznaczalność z karty tej normy (10 mg/m³) to około 43 % NDS, a z karty PN-Z-04537:2022-03 (2,3 mg/m³) — 1/10 NDS. Dichlorobenzeny mają w wykazie osobne pozycje (157 i 158). § 16 rozporządzenia o badaniach i pomiarach (tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 949) każe stosować metody z Polskich Norm, a w ich braku — metody rekomendowane i zwalidowane przez laboratoria z § 15.
NASTĘPCZYNI WEDŁUG PROCEDURY CIOP-PIB (drugie źródło; liczby procedury, nie tej normy). A. Jeżewska, A. Woźnica, „Chlorobenzen. Metoda oznaczania w powietrzu na stanowiskach pracy” (Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy 2019, nr 1(99)) — autorki piszą, że PN-Z-04022-3:2001 nie spełniała wymagań PN-EN 482 i po przeglądzie Komitetu Technicznego nr 159 w 2017 r. została skierowana do nowelizacji. Nowa procedura zachowuje zasadę normy (węgiel aktywny, disiarczek węgla, GC-FID): próbka do 15 l powietrza ze strumieniem nie większym niż 15 l/h, kolumna kapilarna (przykład: HP-5, 30 m), zakres 2,3–46 mg/m³ — od 1/10 do 2 NDS; oznaczanie jest selektywne wobec disiarczku węgla, aniliny, fenolu i nitrobenzenu. Oznaczalność 2,3 mg/m³ jest tą samą wartością, którą podaje karta PN-Z-04537:2022-03.
CZEGO TU NIE PODAJEMY. Tekstu PN-Z-04022-3:2001 nie mieliśmy — nie podajemy objętości ani strumienia pobierania powietrza według tej normy, rodzaju rurki, ilości węgla, objętości disiarczku węgla, kolumny, warunków chromatografu ani obliczeń. Liczby z procedury CIOP-PIB dotyczą następczyni i nie są liczbami normy z 2001 r.
Zasada metody
Pary chlorobenzenu adsorbuje się na węglu aktywnym, desorbuje disiarczkiem węgla, a roztwór analizuje chromatografią gazową z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym (karta PKN); najmniejsze oznaczalne stężenie według karty — 10 mg/m³. Wynik porównuje się z NDS 23 mg/m³ i NDSCh 70 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 96).
Zastosowania
- Ocena narażenia na chlorobenzen w powietrzu na stanowiskach pracy wobec NDS 23 mg/m³ i NDSCh 70 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 96); norma wycofana — aktualna jest PN-Z-04537:2022-03; dichlorobenzeny mają osobne pozycje wykazu
Kluczowe parametry
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| STATUS (stan na 18.11.2026) | wycofana 07-03-2022, zastąpiona przez PN-Z-04537:2022-03 (GC-FID, 2,3 mg/m³; bez adnotacji o wycofaniu) |
| Wydanie (z karty PKN) | PN-Z-04022-3:2001, wersja polska; publikacja 13-06-2001, 5 stron, KT 159, ICS 13.040.30; zastępuje PN-Z-04082:1969 |
| Najmniejsze oznaczalne stężenie (karty PKN) | 10 mg/m³ — około 43 % NDS; PN-Z-04537:2022-03: 2,3 mg/m³ — 1/10 NDS |
| Wartości dopuszczalne, wobec których ocenia się wynik | NDS 23 mg/m³, NDSCh 70 mg/m³, bez oznakowania „skóra” — Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 96 |
| Procedura CIOP-PIB 2019 (następczyni) | węgiel aktywny; disiarczek węgla; GC-FID; do 15 l, ≤ 15 l/h; 2,3–46 mg/m³ |
Norma
- Numer normy
- PN-Z-04022-3:2001 (wersja polska, wycofana 07-03-2022, zastąpiona przez PN-Z-04537:2022-03)
- Tytuł (PL)
- Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości chlorobenzenów — Oznaczanie chlorobenzenu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej
- Title (EN)
- Air purity protection — Tests for chlorobenzenes — Determination of chlorobenzene at workplaces by gas chromatography
Procedura krok po kroku
-
Status dokumentu
Karta PKN: PN-Z-04022-3:2001 wycofana 07-03-2022, zastąpiona przez PN-Z-04537:2022-03 (stan na 18.11.2026).
-
Pobranie próbki
Adsorpcja par chlorobenzenu na węglu aktywnym (karta PKN).
-
Desorpcja i analiza
Desorpcja disiarczkiem węgla i chromatografia gazowa z detekcją płomieniowo-jonizacyjną; najmniejsze oznaczalne stężenie 10 mg/m³ (karta PKN).
-
Wynik i ocena
Stężenie chlorobenzenu w mg/m³; porównanie z NDS 23 mg/m³ i NDSCh 70 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447).
Wymagany sprzęt i aparatura
| Sprzęt | Przykład | Orientacyjna cena |
|---|---|---|
| Chromatograf gazowy z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym | Technika normy według karty PKN; kolumny i warunków normy nie znamy | — |
| Rurki z węglem aktywnym i pompa ssąca | Adsorpcja par (karta PKN); objętości i strumienia normy nie znamy | — |
Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne
| Odczynnik | CAS | Szczegóły |
|---|---|---|
| Chlorobenzen — substancja wzorcowa | 108-90-7 | Do krzywej wzorcowej; stężeń roztworów normy nie znamy |
| Disiarczek węgla | 75-15-0 | Do desorpcji (karta PKN); objętości normy nie znamy |
Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)
- Czynności z rozpuszczalnikami organicznymi wykonuje się pod sprawnie działającym wyciągiem laboratoryjnym (procedura CIOP-PIB 2019)
- UWAGA MERYTORYCZNA: wynik dotyczy wyłącznie chlorobenzenu (monochlorobenzenu) — 1,2- i 1,4-dichlorobenzen mają w wykazie NDS osobne pozycje 157 i 158
Najczęstsze pytania
Jaka norma opisuje to badanie?
Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04022-3:2001 (wersja polska, wycofana 07-03-2022, zastąpiona przez PN-Z-04537:2022-03) — „Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości chlorobenzenów — Oznaczanie chlorobenzenu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej”. Tytuł angielski: „Air purity protection — Tests for chlorobenzenes — Determination of chlorobenzene at workplaces by gas chromatography”.
Na czym polega ta metoda?
Pary chlorobenzenu adsorbuje się na węglu aktywnym, desorbuje disiarczkiem węgla, a roztwór analizuje chromatografią gazową z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym (karta PKN); najmniejsze oznaczalne stężenie według karty — 10 mg/m³. Wynik porównuje się z NDS 23 mg/m³ i NDSCh 70 mg/m³ (Dz.
Jaki jest zakres pomiarowy i dokładność?
STATUS (stan na 18.11.2026): wycofana 07-03-2022, zastąpiona przez PN-Z-04537:2022-03 (GC-FID, 2,3 mg/m³; bez adnotacji o wycofaniu); Wydanie (z karty PKN): PN-Z-04022-3:2001, wersja polska; publikacja 13-06-2001, 5 stron, KT 159, ICS 13.040.30; zastępuje PN-Z-04082:1969; Najmniejsze oznaczalne stężenie (karty PKN): 10 mg/m³ — około 43 % NDS; PN-Z-04537:2022-03: 2,3 mg/m³ — 1/10 NDS; Wartości dopuszczalne, wobec których ocenia się wynik: NDS 23 mg/m³, NDSCh 70 mg/m³, bez oznakowania „skóra” — Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 96.
Ile trwa wykonanie badania?
Procedura obejmuje 4 kroków. Norma nie podaje czasu trwania dla wszystkich etapów — decyduje procedura laboratorium.
Jaki sprzęt jest potrzebny?
Chromatograf gazowy z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym, Rurki z węglem aktywnym i pompa ssąca.
Gdzie stosuje się to badanie?
Ocena narażenia na chlorobenzen w powietrzu na stanowiskach pracy wobec NDS 23 mg/m³ i NDSCh 70 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 96); norma wycofana — aktualna jest PN-Z-04537:2022-03; dichlorobenzeny mają osobne pozycje wykazu.
Jakie środki ostrożności obowiązują?
Czynności z rozpuszczalnikami organicznymi wykonuje się pod sprawnie działającym wyciągiem laboratoryjnym (procedura CIOP-PIB 2019); UWAGA MERYTORYCZNA: wynik dotyczy wyłącznie chlorobenzenu (monochlorobenzenu) — 1,2- i 1,4-dichlorobenzen mają w wykazie NDS osobne pozycje 157 i 158.
Które laboratorium wykona to badanie?
Badanie wykonują laboratoria akredytowane według ISO/IEC 17025. Na LabCoda wyszukasz je po numerze normy PN-Z-04022-3.