🟡 Chlor w powietrzu na stanowiskach pracy wg PN-Z-04037-03 — norma dwustronicowa z 1975 r., wycofana w 2010, wciąż w 29 zakresach

Środowisko PN-75/Z-04037

Przegląd

STATUS (stan karty PKN na 23.09.2026). PN-Z-04037-03:1975 — wersja polska — jest WYCOFANA. Data publikacji 30-07-1975, DATA WYCOFANIA 30-11-2010, liczba stron 2, organ techniczny KT 159 (Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy), ICS 13.040.30. KARTA NIE ZAWIERA WIERSZA „ZASTĄPIONA PRZEZ" — PKN wycofał normę bez wskazania następcy. Następcy nie wskazujemy też my: nie znaleźliśmy dokumentu, o którym dałoby się powiedzieć, że ją zastępuje, a zgadywać nie będziemy.

CO POWOŁUJĄ LABORATORIA (pomiar na bazie zakresów, odczyt 23.09.2026, po wszystkich postaciach zapisu): 32 pozycje u 29 laboratoriów. Przy dopasowaniu po POCZĄTKU zapisu w postaci starego schematu („PN-75/Z-04037") — 24 pozycje u 22 laboratoriów, i tę liczbę pokazuje zakładka „Laboratoria" przy tym wpisie.

POSTAĆ ZAPISU JEST TU DECYDUJĄCA, A NIE OZDOBNA. Ta sama norma ma w zakresach dwa schematy numeru: stary „PN-75/Z-04037/03" (17 pozycji, plus „.03" — 4 i „-03" — 1) oraz nowy „PN-Z-04037-03:1975" (7 pozycji). Wyszukiwanie po nowym schemacie znajduje SIEDEM pozycji z trzydziestu dwóch — czyli mniej niż jedną czwartą. Dlatego pole, po którym ten wpis szuka laboratoriów, ma postać starego schematu.

DWIE STRONY NORMY, A JEDNO LABORATORIUM WYŁĄCZA Z NIEJ PUNKT. Wśród zapisów stoi „PN-75/Z-04037/03 z wyłączeniem pkt. 5d". Norma liczy dwie strony — wyłączenie dotyczy więc fragmentu punktu na dwustronicowym dokumencie. Treści tego punktu nie znamy: tekstu normy nie mieliśmy.

TYTUŁ MÓWI „KOLORYMETRYCZNA", ZAKRESY MÓWIĄ „SPEKTROFOTOMETRYCZNA". Tytuł normy z karty PKN brzmi: „Oznaczanie chloru na stanowiskach pracy metodą kolorymetryczną z oranżem metylowym". W zakresach akredytacji przy tej normie stoi w 29 pozycjach technika „Metoda spektrofotometryczna". Nie rozstrzygamy, czy laboratoria opisują tę samą czynność nowszym słowem, czy wykonują pomiar inaczej niż opisuje to norma — tekstu normy nie mieliśmy. Odnotowujemy rozjazd nazewnictwa, bo czytelnik sprawozdania widzi w nim „metodę spektrofotometryczną" i powołanie dokumentu, którego tytuł mówi co innego.

ZAKRESY POMIAROWE RÓŻNIĄ SIĘ MIĘDZY LABORATORIAMI WIELOKROTNIE. Deklarowane w zakresach: (0,05 – 1,75) mg/m³, (0,069 – 3,33) mg/m³, (0,07 – 1,4) mg/m³, (0,07 – 5,0) mg/m³, (0,055 – 10) mg/m³, a w przeliczeniu na masę w próbce: (0,0002 – 0,007) mg, (0,0004 – 0,05) mg oraz (0,25 – 10) µg. Górna granica różni się między laboratoriami blisko siedmiokrotnie, dolna — ponad trzykrotnie. WIELKOŚĆ MIERZONA JEST TA SAMA, ale zakres wynika z pobranej objętości powietrza i z użytego przyrządu, a nie z normy: masa w próbce podzielona przez objętość powietrza daje stężenie, więc laboratorium pobierające więcej powietrza schodzi niżej.

WOBEC CZEGO TE LICZBY OBOWIĄZUJĄ. Najwyższe dopuszczalne stężenie chloru [7782-50-5] wynosi 0,7 mg/m³ (NDS), a najwyższe dopuszczalne stężenie chwilowe — 1,5 mg/m³ (NDSCh); pozycja 84 załącznika nr 1 do rozporządzenia o najwyższych dopuszczalnych stężeniach i natężeniach, w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 26 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 447), które weszło w życie 2 kwietnia 2026 r. i zastąpiło CAŁY załącznik nr 1. Bez podania, wobec jakiej wartości dopuszczalnej wynik jest odnoszony, sam zakres pomiarowy nic nie mówi o przydatności metody: laboratorium z dolną granicą 0,07 mg/m³ mierzy dziesiątą część NDS, a laboratorium z dolną granicą 0,05 mg/m³ — czternastą.

DLACZEGO WYCOFANA NORMA WCIĄŻ STOI W ZAKRESACH. Rozporządzenie Ministra Zdrowia o badaniach i pomiarach czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy stanowi w § 16 (tekst jednolity — Dz.U. 2025 poz. 949): „Badania i pomiary wykonuje się zgodnie z metodami określonymi w Polskich Normach, a w przypadku braku takich norm, metodami rekomendowanymi i zwalidowanymi przez laboratoria, o których mowa w § 15 ust. 1 i ust. 2 pkt 1". Czyli przepis nie wymaga, by norma była aktualna — wymaga metody z Polskiej Normy, a gdy takiej nie ma, metody zwalidowanej. CZEGO NIE ROZSTRZYGAMY: czy wycofanie normy przez PKN znaczy w rozumieniu tego przepisu „brak Polskiej Normy". To jest pytanie o wykładnię przepisu, a nie o stan dokumentu, i odpowiedzi na nie tutaj nie ma.

CO Z TEGO WYNIKA DLA CZYTELNIKA SPRAWOZDANIA. Powołanie „PN-75/Z-04037/03" w sprawozdaniu z 2026 roku jest powołaniem dokumentu wycofanego od piętnastu lat, wydanego w 1975 roku i liczącego dwie strony. Nie znaczy to, że wynik jest zły — znaczy, że opis metody, którym laboratorium się posługuje, w znacznej części pochodzi spoza tego dokumentu: z własnej, zwalidowanej procedury. Przy czterech pozycjach w zakresach obok normy stoi właśnie numer takiej procedury („PB-12 wydanie 2 z dnia 01.08.2023 r.", „PB-27 wydanie 2 z dnia 07.01.2025 r.", „PB-SP-01 wersja 03 z dnia 03.02.2025 r.", „PA-60 wydanie 1 z dnia 04.11.2024 r.").

CZEGO NIE PODAJEMY. Nie mieliśmy tekstu normy — ani wydania z 1975 roku, ani opisu jej punktu 5d. Warunków pobierania próbki powietrza, objętości przepuszczanego powietrza, składu roztworu pochłaniającego, długości fali pomiaru ani sposobu obliczenia wyniku NIE PODAJEMY, bo ich nie widzieliśmy. To, co wiemy o metodzie, pochodzi z tytułu normy (kolorymetria z oranżem metylowym) i z kolumny techniki w zakresach akredytacji.

Zasada metody

Chlor obecny w powietrzu zatrzymuje się w roztworze pochłaniającym, a powstałe zabarwienie porównuje się z wzorcem — norma nazywa to metodą kolorymetryczną z oranżem metylowym. Laboratoria deklarują w zakresach pomiar spektrofotometryczny. Wynik podawany jest jako masa chloru w próbce, a stężenie w powietrzu otrzymuje się przez podzielenie tej masy przez objętość powietrza przepuszczonego przez pochłaniacz — dlatego dolna granica zakresu zależy od pobranej objętości, a nie od samej normy. ZASADY POMIARU NIE OPISUJEMY SZCZEGÓŁOWO: tekstu normy nie mieliśmy.

Zastosowania

• Pomiar stężenia chloru w powietrzu na stanowiskach pracy
• Ocena narażenia zawodowego wobec wartości NDS i NDSCh dla chloru
• Odczytanie zakresu akredytacji, w którym przy chlorze stoi norma wycofana w 2010 roku
• Sprawdzenie, czy zadeklarowany zakres pomiarowy sięga poniżej dziesiątej części wartości dopuszczalnej

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-Z-04037-03:1975 (wersja polska)

Tytuł (PL)

Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości chloru — Oznaczanie chloru na stanowiskach pracy metodą kolorymetryczną z oranżem metylowym

Procedura krok po kroku

1. Sprawdzenie, jaki dokument stoi w zakresie

   Przed powołaniem sprawdzić, czy chodzi o PN-Z-04037-03:1975, zapisywaną najczęściej starym schematem PN-75/Z-04037/03. Norma jest wycofana od 30-11-2010, a jej karta nie wskazuje następcy.

2. Ustalenie podstawy wykonania pomiaru

   Jeżeli laboratorium wykonuje pomiar według własnej procedury badawczej, to jej numer i wydanie mają stać w dokumentach odniesienia obok normy — tak robią cztery pozycje w zakresach. § 16 rozporządzenia o badaniach i pomiarach dopuszcza metody zwalidowane w razie braku Polskiej Normy.

3. Pobranie próbki powietrza

   Przepuścić powietrze przez roztwór pochłaniający w warunkach ustalonych w procedurze i ZAPISAĆ objętość powietrza — bez niej nie da się przeliczyć masy chloru w próbce na stężenie. Warunków z normy nie podajemy, bo jej tekstu nie mieliśmy.

4. Pomiar zabarwienia

   Zmierzyć zabarwienie roztworu po pochłonięciu chloru. Zakresy akredytacji deklarują technikę spektrofotometryczną; tytuł normy mówi o metodzie kolorymetrycznej z oranżem metylowym.

5. Przeliczenie na stężenie w powietrzu

   Masę chloru w próbce podzielić przez objętość pobranego powietrza. Na tym etapie powstaje różnica zakresów między laboratoriami: przy tej samej masie oznaczalnej większa objętość powietrza daje niższą granicę stężenia.

6. Odniesienie do wartości dopuszczalnych

   Wynik odnieść do NDS 0,7 mg/m³ i NDSCh 1,5 mg/m³ dla chloru (poz. 84 załącznika nr 1, brzmienie z Dz.U. 2026 poz. 447). W sprawozdaniu wskazać osobno dokument odniesienia dla pomiaru i osobno akt, z którego wzięto wartość dopuszczalną.

7. Zapisanie wyłączeń, jeżeli są w zakresie

   Jedna pozycja w zakresach powołuje normę „z wyłączeniem pkt. 5d" — jeżeli zakres zawiera wyłączenie, sprawozdanie ma je wskazywać.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Chlor jest gazem drażniącym drogi oddechowe — pomiar wykonuje się w miejscu, gdzie ten gaz jest obecny, więc obowiązują środki ochrony dróg oddechowych przewidziane dla stanowiska
• Norma jest wycofana od 30-11-2010, a jej karta nie wskazuje następcy — powołanie jej bez wskazania własnej procedury nie mówi czytelnikowi, skąd pochodzi dzisiejszy opis metody
• Zakres pomiarowy podany bez wartości dopuszczalnej nie informuje o przydatności metody: dopiero odniesienie do NDS 0,7 mg/m³ pokazuje, czy laboratorium schodzi wystarczająco nisko
• Wyszukiwanie po nowym schemacie numeru („PN-Z-04037-03:1975") pomija większość laboratoriów mających tę metodę w zakresie — przy sprawdzaniu, kto ją wykonuje, trzeba szukać po obu schematach
• Górna granica zakresu bywa niższa niż NDSCh 1,5 mg/m³ pomnożone przez margines — wynik powyżej zakresu wymaga rozcieńczenia albo krótszego poboru, a nie ekstrapolacji krzywej

Najczęstsze pytania