🌿 Butan-2-on (metyloetyloketon) w powietrzu na stanowiskach pracy — chromatografia gazowa z wzbogacaniem albo bez wzbogacania próbki; NDS 450 mg/m³, NDSCh 900 mg/m³, „skóra”; PN-Z-04107-02:1979 (wycofana 04-06-2014, zastąpiona przez PN-Z-04449:2014-06)
Krótko: o co chodzi
Krajowa norma z 1979 roku o oznaczaniu metyloetyloketonu (butan-2-onu) w powietrzu na stanowiskach pracy dwiema metodami chromatografii gazowej: z wzbogacaniem i bez wzbogacania próbki. Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04107-02:1979 (wersja polska, wycofana 04-06-2014, zastąpiona przez PN-Z-04449:2014-06); STATUS (stan na 18.11.2026): wycofana 04-06-2014, zastąpiona przez PN-Z-04449:2014-06 (GC-MS, 44,5 mg/m³; bez adnotacji o wycofaniu). Procedura obejmuje 4 kroki; stosuje się je m.in. do: Ocena narażenia na butan-2-on w powietrzu na stanowiskach pracy wobec NDS 450 mg/m³ i NDSCh 900 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 72); norma wycofana — aktualna jest PN-Z-04449:2014-06.
W skrócie
- Norma: PN-Z-04107-02:1979 (wersja polska, wycofana 04-06-2014, zastąpiona przez PN-Z-04449:2014-06)
- Kategoria: Środowisko
- Kroków procedury: 4
- STATUS (stan na 18.11.2026): wycofana 04-06-2014, zastąpiona przez PN-Z-04449:2014-06 (GC-MS, 44,5 mg/m³; bez adnotacji o wycofaniu)
- Wydanie (z karty PKN): PN-Z-04107-02:1979, wersja polska; publikacja 29-11-1979, 4 strony, KT 159, ICS 13.040.30
- Metody (z karty PKN): a) chromatografia gazowa z wzbogacaniem próbki; b) bez wzbogacania; przy pikach maskujących — kolumna o innej polarności
Przegląd
STATUS (stan na 18.11.2026). Karta PKN PN-Z-04107-02:1979 (wersja polska): data wycofania 04-06-2014, „Zastąpiona przez: PN-Z-04449:2014-06”; publikacja 29-11-1979, 4 strony, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30. Karta następczyni PN-Z-04449:2014-06 („Oznaczanie butan-2-onu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej”) nie ma adnotacji o wycofaniu: publikacja 04-06-2014, 8 stron, „Zastępuje: PN-Z-04107-02:1979”, chromatografia gazowa ze spektrometrią mas, najmniejsze oznaczalne stężenie 44,5 mg/m³.
CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty katalogowej PKN, w całości: „Przedmiotem (normy jest oznaczanie metyloetyloketonu w powietrzu na stanowiskach pracy metodami: a) chromatografii gazowej z wzbogacaniem próbki, b) chromatografii gazowej bez wzbogacania próbki. Metody stosuje się do oznaczania stężenia par metyloetyloketonu w powietrzu na stanowiskach pracy przy przeprowadzaniu kontroli warunków sanitarno-higienicznych. W przypadku obecności substancji o tym samym lub zbliżonym czasie retencji co metyloetyloketon, maskujących na chromatogramie pik substancji oznaczanej, należy zastosować kolumnę o innej polarności, zapewniającą rozdział metyloetyloketonu od substancji towarzyszących.” (pisownia jak na karcie). Karta nie podaje oznaczalności, sorbentu, rozpuszczalnika, detektora ani objętości powietrza.
WARTOŚCI DOPUSZCZALNE I PRZEPIS O METODZIE. Wykaz NDS (Dz.U. 2026 poz. 447), poz. 72 „Butan-2-on” [78-93-3]: NDS 450 mg/m³, NDSCh 900 mg/m³, oznakowanie „skóra”; przepisy przejściowe aktów zmieniających tej substancji nie wymieniają (osobna pozycja 446 dotyczy oksymu butan-2-onu). Najmniejsze stężenie oznaczalne według karty następczyni (44,5 mg/m³) to około 1/10 NDS. § 16 rozporządzenia o badaniach i pomiarach (tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 949) każe stosować metody z Polskich Norm, a w ich braku — metody rekomendowane i zwalidowane przez laboratoria z § 15.
DRUGIE ŹRÓDŁA PRZEBIEGU (liczby tych źródeł, nie tej normy). Procedura W. Wesołowskiego, M. Kucharskiej i J. Gromca (Instytut Medycyny Pracy w Łodzi; Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy 2012, nr 1(71)) ma tę samą oznaczalność co karta PN-Z-04449:2014-06 — 44,5 mg/m³ dla 4,5 l powietrza: próbkę pobiera się na rurkę z węglem aktywnym typu petroleum charcoal ze strumieniem do 5 l/h (próbki w chłodziarce trwałe 7 dni), desorbuje disiarczkiem węgla i analizuje chromatografią gazową z detektorem mas; roztwory wzorcowe odpowiadają stężeniom 44,5–890 mg/m³. Metoda NIOSH 2500 (1996) stosuje rurkę z węglem, desorpcję 1 ml disiarczku węgla i detektor płomieniowo-jonizacyjny.
CZEGO TU NIE PODAJEMY. Tekstu PN-Z-04107-02:1979 nie mieliśmy — nie podajemy sorbentu i rozpuszczalnika metody z wzbogacaniem, sposobu pobierania próbki bez wzbogacania, detektora, oznaczalności żadnej z dwóch metod, kolumny, warunków chromatografu ani obliczeń. Liczby z procedury z 2012 r. i z metody NIOSH nie są liczbami tej normy.
Zasada metody
Pary metyloetyloketonu oznacza się chromatografią gazową — po wzbogaceniu próbki albo bez wzbogacania (karta PKN); gdy inna substancja ma ten sam lub zbliżony czas retencji, karta każe zastosować kolumnę o innej polarności. Wynik w mg/m³ porównuje się z NDS 450 mg/m³ i NDSCh 900 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 72). Sorbentu, rozpuszczalnika, detektora i oznaczalności karta nie podaje.
Zastosowania
- Ocena narażenia na butan-2-on w powietrzu na stanowiskach pracy wobec NDS 450 mg/m³ i NDSCh 900 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 72); norma wycofana — aktualna jest PN-Z-04449:2014-06
Kluczowe parametry
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| STATUS (stan na 18.11.2026) | wycofana 04-06-2014, zastąpiona przez PN-Z-04449:2014-06 (GC-MS, 44,5 mg/m³; bez adnotacji o wycofaniu) |
| Wydanie (z karty PKN) | PN-Z-04107-02:1979, wersja polska; publikacja 29-11-1979, 4 strony, KT 159, ICS 13.040.30 |
| Metody (z karty PKN) | a) chromatografia gazowa z wzbogacaniem próbki; b) bez wzbogacania; przy pikach maskujących — kolumna o innej polarności |
| Wartości dopuszczalne, wobec których ocenia się wynik | NDS 450 mg/m³, NDSCh 900 mg/m³, oznakowanie „skóra” — Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 72 |
| Procedura z 2012 r. (oznaczalność jak w następczyni) | węgiel aktywny typu petroleum charcoal; disiarczek węgla; GC-MS; 44,5 mg/m³ dla 4,5 l, do 5 l/h |
Norma
- Numer normy
- PN-Z-04107-02:1979 (wersja polska, wycofana 04-06-2014, zastąpiona przez PN-Z-04449:2014-06)
- Tytuł (PL)
- Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości metyloetyloketonu — Oznaczanie metyloetyloketonu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej
- Title (EN)
- Air purity protection — Tests for methyl ethyl ketone content — Determination of methyl ethyl ketone at workplaces by gas chromatography
Procedura krok po kroku
-
Status dokumentu
Karta PKN: PN-Z-04107-02:1979 wycofana 04-06-2014, zastąpiona przez PN-Z-04449:2014-06 (stan na 18.11.2026).
-
Wybór metody
Metoda a) z wzbogacaniem próbki albo b) bez wzbogacania (karta PKN).
-
Analiza chromatograficzna
Chromatografia gazowa; przy substancjach o tym samym lub zbliżonym czasie retencji — kolumna o innej polarności (karta PKN).
-
Wynik i ocena
Stężenie butan-2-onu w mg/m³; porównanie z NDS 450 mg/m³ i NDSCh 900 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447). Oznakowanie „skóra”: pomiar w powietrzu nie obejmuje wchłaniania przez skórę.
Wymagany sprzęt i aparatura
| Sprzęt | Przykład | Orientacyjna cena |
|---|---|---|
| Chromatograf gazowy | Obie metody normy (karta PKN); detektora i warunków normy nie znamy | — |
| Kolumna o innej polarności | Do rozdziału metyloetyloketonu od substancji o zbliżonym czasie retencji (karta PKN) | — |
Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne
| Odczynnik | CAS | Szczegóły |
|---|---|---|
| Butan-2-on (metyloetyloketon) — substancja wzorcowa | 78-93-3 | Do krzywej wzorcowej; stężeń roztworów normy nie znamy |
| Sorbent i rozpuszczalnik metody z wzbogacaniem | — | Karta ich nie podaje; w procedurze z 2012 r. — węgiel aktywny i disiarczek węgla |
Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)
- Czynności z rozpuszczalnikami organicznymi wykonuje się pod sprawnie działającym wyciągiem laboratoryjnym, a odważanie substancji wzorcowych — w odzieży ochronnej i rękawicach (procedura z 2012 r.)
- UWAGA MERYTORYCZNA: butan-2-on ma w wykazie NDS oznakowanie „skóra” — pomiar w powietrzu nie obejmuje wchłaniania przez skórę
Najczęstsze pytania
Jaka norma opisuje to badanie?
Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04107-02:1979 (wersja polska, wycofana 04-06-2014, zastąpiona przez PN-Z-04449:2014-06) — „Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości metyloetyloketonu — Oznaczanie metyloetyloketonu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej”. Tytuł angielski: „Air purity protection — Tests for methyl ethyl ketone content — Determination of methyl ethyl ketone at workplaces by gas chromatography”.
Na czym polega ta metoda?
Pary metyloetyloketonu oznacza się chromatografią gazową — po wzbogaceniu próbki albo bez wzbogacania (karta PKN); gdy inna substancja ma ten sam lub zbliżony czas retencji, karta każe zastosować kolumnę o innej polarności. Wynik w mg/m³ porównuje się z NDS 450 mg/m³ i NDSCh 900 mg/m³ (Dz.
Jaki jest zakres pomiarowy i dokładność?
STATUS (stan na 18.11.2026): wycofana 04-06-2014, zastąpiona przez PN-Z-04449:2014-06 (GC-MS, 44,5 mg/m³; bez adnotacji o wycofaniu); Wydanie (z karty PKN): PN-Z-04107-02:1979, wersja polska; publikacja 29-11-1979, 4 strony, KT 159, ICS 13.040.30; Metody (z karty PKN): a) chromatografia gazowa z wzbogacaniem próbki; b) bez wzbogacania; przy pikach maskujących — kolumna o innej polarności; Wartości dopuszczalne, wobec których ocenia się wynik: NDS 450 mg/m³, NDSCh 900 mg/m³, oznakowanie „skóra” — Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 72.
Ile trwa wykonanie badania?
Procedura obejmuje 4 kroków. Norma nie podaje czasu trwania dla wszystkich etapów — decyduje procedura laboratorium.
Jaki sprzęt jest potrzebny?
Chromatograf gazowy, Kolumna o innej polarności.
Gdzie stosuje się to badanie?
Ocena narażenia na butan-2-on w powietrzu na stanowiskach pracy wobec NDS 450 mg/m³ i NDSCh 900 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 72); norma wycofana — aktualna jest PN-Z-04449:2014-06.
Jakie środki ostrożności obowiązują?
Czynności z rozpuszczalnikami organicznymi wykonuje się pod sprawnie działającym wyciągiem laboratoryjnym, a odważanie substancji wzorcowych — w odzieży ochronnej i rękawicach (procedura z 2012 r.); UWAGA MERYTORYCZNA: butan-2-on ma w wykazie NDS oznakowanie „skóra” — pomiar w powietrzu nie obejmuje wchłaniania przez skórę.
Które laboratorium wykona to badanie?
Badanie wykonują laboratoria akredytowane według ISO/IEC 17025. Na LabCoda wyszukasz je po numerze normy PN-Z-04107-02.