🌿 Buta-1,3-dien (butadien) w powietrzu na stanowiskach pracy — chromatografia gazowa z detekcją płomieniowo-jonizacyjną (GC-FID); najmniejsze oznaczalne stężenie według normy 0,22 mg/m³, NDS 2,2 mg/m³ (1 ppm); PN-Z-04438:2021-07

Środowisko PN-Z-04438

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN, w całości: „W niniejszej normie podano metodę oznaczania buta-1,3-dienu (nr CAS: 106-99-0) w powietrzu na stanowiskach pracy, z zastosowaniem chromatografii gazowej z detekcją płomieniowo-jonizacyjną. Metodę stosuje się podczas kontroli warunków sanitarnohigienicznych. Najmniejsze stężenie buta-1,3-dienu, jakie można oznaczać w warunkach pobierania próbek powietrza i wykonywania oznaczania opisanych w normie, wynosi 0,22 mg/m3” (na karcie bez kropki na końcu). Karta nie podaje sorbentu, rozpuszczalnika ani objętości powietrza. Tekstu normy (8 stron) nie mieliśmy. Indeks metod CIOP z lat 2000–2017 notuje „Buta-1,3-dien – nr 1(59) 2009”; artykułu nie czytaliśmy i nic z niego nie podajemy.

WARTOŚĆ NDS (wykaz w załączniku do rozporządzenia z 26 marca 2026 r., Dz.U. 2026 poz. 447). Poz. 68: „Buta-1,3-dien” — NDS 2,2 mg/m³ (1 ppm), bez NDSCh i bez notacji „skóra”. Najmniejsze oznaczalne stężenie według karty, 0,22 mg/m³, to 10 % wartości NDS.

STATUS (stan karty na 04.10.2026). Karta PN-Z-04438:2021-07 (wersja polska) nie ma nagłówka „Wycofana” ani wiersza „Data wycofania”: publikacja 01-07-2021, 8 stron, grupa cenowa D, Sektor Zdrowia, Środowiska i Medycyny, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30, „Zastępuje PN-Z-04438:2011”. Wyszukiwarka PKN pod hasłem „PN-Z-04438” (04.10.2026) pokazuje dwie pozycje: PN-Z-04438:2021-07 bez etykiety „Wycofana” i PN-Z-04438:2011 („Oznaczanie buta-1,3-dienu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej”) z etykietą „Wycofana i zastąpiona przez PN-Z-04438:2021-07”. Karta wydania z 2011 r. (publikacja 13-09-2011, data wycofania 01-07-2021, 7 stron) opisywała adsorpcję par na węglu aktywnym, desorpcję disiarczkiem węgla i chromatografię gazową, z najmniejszym oznaczalnym stężeniem 0,44 mg/m³; karta wydania z 2021 r. tych szczegółów nie podaje, a różnic między wydaniami nie opisujemy. Pod hasłem „butadienu” wyszukiwarka pokazuje starszą serię „Badania zawartości butadienu”: PN-Z-04014-00:1984 (postanowienia ogólne) i PN-Z-04014-02:1984 — obie z etykietą „Wycofana”. Karta PN-Z-04014-02:1984 („Oznaczanie butadienu-1,3 na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej”): publikacja 07-03-1984, data wycofania 07-07-2015, 4 strony, bez wskazanej normy zastępującej; zakres w całości: „Określono dwie metody oznaczania: metoda A - chromatografii gazowej ze wzbogaceniem próbki; metoda B - chromatografii gazowej bez wzbogacania próbki. Metody są stosowane do badania powietrza na stanowiskach pracy podczas przeprowadzania kontroli sanitarno-higienicznej. Najmniejsza ilość butadienu-1,3 jaka może być oznaczona tymi metodami wynosi 30 miligramów w metrze sześciennym powietrza”.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 04.10.2026). Numer 04438 stoi w 5 rekordach u 4 laboratoriów — we wszystkich z rokiem 2021; w aktualnych dokumentach PCA (odczyt 03.10.2026; wydania od 24.03.2026 do 30.07.2026) — w 5 wierszach u tych samych laboratoriów; przeszukanie wszystkich dokumentów PCA pobranych z BIP nie dało laboratoriów spoza kopii bazy; żadna pozycja nie jest zawieszona, a w żadnym dokumencie nie powtarzają się strony. Postać „PN-Z-04438:2021-07” — AB 484, AB 1207 (obok procedury PB-06K wydanie 3 z 20.01.2025 r.) i AB 882 (obok procedury PB-01 wydanie 5 z 12.01.2026 r., GC-FID); druga pozycja AB 882 (obok PB-10 wydanie 1 z 31.08.2022 r., GC-MS) ma zapis „PN-Z-04438:2021:07” — z dwukropkiem zamiast łącznika, tak samo w dokumencie PCA; AB 1168 — „PN-Z-04438:2021” (bez miesiąca). Zakładka „Laboratoria” (hasło „PN-Z-04438”) pokazuje wszystkie 4 laboratoria — sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 04.10.2026. WYCOFANA PN-Z-04014-02:1984 stoi w kopii bazy w 3 rekordach u 3 laboratoriów (3 wiersze w PCA, wydania od 16.06.2026 do 30.07.2026): AB 484 („PN-84/Z-04014.02”, 0,13–6,67 mg/m³ — to laboratorium ma też pozycję z PN-Z-04438:2021-07), AB 869 („PN-84/Z-04014-02”, 0,005–15 mg w próbce) i AB 1642 („PN-84-Z-04014/02” obok artykułu „Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy 2017 nr 1(95), s. 73-85”, 0,175–600 mg/m³); wszystkie z GC-FID.

CO BADAJĄ LABORATORIA (kopia bazy). Przedmiot: środowisko pracy — powietrze; AB 1207 — próbki pobrane na rurki z węglem aktywnym, a przedmiot obejmuje też powietrze atmosferyczne i pomieszczeń. Wielkość: stężenie (zawartość) buta-1,3-dienu (u AB 882 i AB 1207 z nazwą „butadien”). Zakresy w mg/m³: 0,055–167 (AB 1207, GC-MS), 0,194–7,3 (AB 882, GC-MS), 0,20–8,9 (AB 882, GC-FID), 0,22–4,44 (AB 484), 0,44–8,77 (AB 1168); trzy pozycje podają też zakres w ppm. Technika: chromatografia gazowa z detekcją płomieniowo-jonizacyjną (GC-FID) — AB 484, AB 1168 i jedna pozycja AB 882; ze spektrometrią mas (GC-MS) — AB 1207 i druga pozycja AB 882.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Pierwsze — która norma: wycofana PN-Z-04014-02:1984 (AB 484, AB 869, AB 1642) ma według karty oznaczalność 30 mg/m³, czyli ponad trzynaście razy więcej niż NDS 2,2 mg/m³; wynik według niej nie pozwala ocenić narażenia na poziomie NDS, a dolne granice tych laboratoriów (od 0,13 mg/m³) wymagają warunków zupełnie innych niż w tej normie — sprawozdanie powinno powoływać normę faktycznie stosowaną. Drugie — granica oznaczalności nowej normy: według karty 0,22 mg/m³; AB 484 podaje tę granicę, AB 1168 — wyższą (0,44 mg/m³, tyle co karta wydania z 2011 r.), a AB 1207 (0,055), AB 882 (0,194 i 0,20) — niższą, co wymaga warunków innych niż w normie — sprawozdanie powinno je nazwać. Trzecie — jednostki: NDS podano w mg/m³ i w ppm (2,2 mg/m³ = 1 ppm); trzy pozycje laboratoriów mają zakres w ppm — przeliczenie trzeba podać. Czwarte — detektor: tytuł i karta mówią o GC-FID, a pozycje GC-MS (AB 882, AB 1207) prowadzi się według procedur własnych, z normą obok. Piąte — przedmiot: u AB 1207 ta sama pozycja obejmuje powietrze atmosferyczne i pomieszczenia, dla których NDS nie jest wartością odniesienia. Szóste — oznaczenie normy: zapis „PN-Z-04438:2021:07” u AB 882 to literówka w oznaczeniu wydania; zakładka znajduje go pod hasłem bez roku.

CZEGO NIE PODAJEMY. Tekstu normy nie mieliśmy, a karta nie podaje sorbentu ani rozpuszczalnika — nie podajemy objętości ani strumienia pobierania powietrza, sorbentu, rozpuszczalnika desorpcji, kolumny, warunków chromatografu ani obliczeń; nie opisujemy, czym wydanie z 2021 r. różni się od wydania z 2011 r.

Zasada metody

Buta-1,3-dien w powietrzu stanowiska pracy oznacza się chromatografią gazową z detekcją płomieniowo-jonizacyjną (karta PKN); wynik w mg/m³ porównuje się z NDS 2,2 mg/m³ (1 ppm). Najmniejsze oznaczalne stężenie według karty — 0,22 mg/m³. Szczegółów NIE PODAJEMY — tekstu normy nie mieliśmy, a karta nie podaje sorbentu ani rozpuszczalnika.

Zastosowania

• Powietrze na stanowiskach pracy — buta-1,3-dien — w aktualnych zakresach 4 laboratoriów (5 pozycji)
• Ocena narażenia zawodowego wobec NDS 2,2 mg/m³ (1 ppm) (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 68 wykazu)

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-Z-04438:2021-07

Tytuł (PL)

Ochrona czystości powietrza — Oznaczanie buta-1,3-dienu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej z detekcją płomieniowo-jonizacyjną

Title (EN)

Air purity protection — Determination of buta-1,3-diene at workplaces by gas chromatography with flame ionisation detection

Procedura krok po kroku

1. Pobieranie

   Sposobu według normy NIE PODAJEMY — karta nie podaje sorbentu ani objętości.

2. Przygotowanie próbki

   Rozpuszczalnika i warunków desorpcji NIE PODAJEMY.

3. Analiza

   Chromatografia gazowa z detekcją płomieniowo-jonizacyjną (karta PKN); warunków NIE PODAJEMY.

4. Wynik i ocena

   Stężenie w mg/m³ (lub ppm); porównanie z NDS 2,2 mg/m³ = 1 ppm (Dz.U. 2026 poz. 447); najmniejsze oznaczalne stężenie 0,22 mg/m³.

Wymagany sprzęt i aparatura

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Wzorce buta-1,3-dienu i rozpuszczalniki — pod wyciągiem, zasady bezpieczeństwa laboratorium chemicznego
• UWAGA MERYTORYCZNA: wycofana PN-Z-04014-02:1984, nadal w 3 zakresach, ma oznaczalność 30 mg/m³ — powyżej NDS; zapis „PN-Z-04438:2021:07” u AB 882 to błędne oznaczenie wydania

Najczęstsze pytania