🌿 Buta-1,3-dien (butadien-1,3) w powietrzu na stanowiskach pracy — chromatografia gazowa z wzbogaceniem albo bez wzbogacania próbki; oznaczalność według normy 30 mg/m³; NDS 2,2 mg/m³ (1 ppm); PN-Z-04014-02:1984 (wycofana 07-07-2015)
Krótko: o co chodzi
Krajowa norma z 1984 roku o oznaczaniu butadienu-1,3 w powietrzu na stanowiskach pracy dwiema metodami chromatografii gazowej: A — z wzbogaceniem próbki, B — bez wzbogacania. Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04014-02:1984 (wersja polska, wycofana 07-07-2015); STATUS (stan na 18.11.2026): wycofana 07-07-2015, karta bez pola „Zastąpiona przez”; aktualna dla buta-1,3-dienu PN-Z-04438:2021-07 (zastępuje PN-Z-04438:2011). Procedura obejmuje 4 kroki; stosuje się je m.in. do: Ocena narażenia na buta-1,3-dien w powietrzu na stanowiskach pracy wobec NDS 2,2 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 68) — oznaczalność według karty (30 mg/m³) na to nie pozwala; aktualna jest PN-Z-04438:2021-07.
W skrócie
- Norma: PN-Z-04014-02:1984 (wersja polska, wycofana 07-07-2015)
- Kategoria: Środowisko
- Kroków procedury: 4
- STATUS (stan na 18.11.2026): wycofana 07-07-2015, karta bez pola „Zastąpiona przez”; aktualna dla buta-1,3-dienu PN-Z-04438:2021-07 (zastępuje PN-Z-04438:2011)
- Wydanie (z karty PKN): PN-Z-04014-02:1984, wersja polska; publikacja 07-03-1984, 4 strony, KT 159, ICS 13.040.30
- Metody i oznaczalność (z karty PKN): A — GC z wzbogaceniem próbki, B — bez wzbogacania; 30 mg/m³ (ponad 13 × NDS)
Przegląd
STATUS (stan na 18.11.2026). Karta PKN PN-Z-04014-02:1984 (wersja polska) ma nagłówek „Wycofana”: publikacja 07-03-1984, data wycofania 07-07-2015, 4 strony, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30; pola „Zastąpiona przez” karta nie ma. Aktualna norma dla tej substancji to PN-Z-04438:2021-07 („Oznaczanie buta-1,3-dienu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej z detekcją płomieniowo-jonizacyjną”, publikacja 01-07-2021, 8 stron, bez adnotacji o wycofaniu, „Zastępuje: PN-Z-04438:2011”, najmniejsze oznaczalne stężenie 0,22 mg/m³). Karty nie łączą jej z normą z 1984 r.
CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty katalogowej PKN, w całości: „Określono dwie metody oznaczania: metoda A - chromatografii gazowej ze wzbogaceniem próbki; metoda B - chromatografii gazowej bez wzbogacania próbki. Metody są stosowane do badania powietrza na stanowiskach pracy podczas przeprowadzania kontroli sanitarno-higienicznej. Najmniejsza ilość butadienu-1,3 jaka może być oznaczona tymi metodami wynosi 30 miligramów w metrze sześciennym powietrza”. Sorbentu, rozpuszczalnika, detektora ani objętości powietrza karta nie podaje.
WARTOŚCI DOPUSZCZALNE I PRZEPIS O METODZIE. Wykaz NDS (Dz.U. 2026 poz. 447), poz. 68 „Buta-1,3-dien” [106-99-0]: NDS 2,2 mg/m³ (1 ppm), bez NDSCh i bez oznakowania „skóra”; przepisy przejściowe aktów zmieniających tej substancji nie wymieniają. Najmniejsza oznaczalna ilość z karty tej normy (30 mg/m³) jest ponad trzynaście razy większa niż NDS — metodą z karty nie da się ocenić narażenia na poziomie NDS. Oznaczalność z karty PN-Z-04438:2021-07 (0,22 mg/m³) to 1/10 NDS. § 16 rozporządzenia o badaniach i pomiarach (tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 949) każe stosować metody z Polskich Norm, a w ich braku — metody rekomendowane i zwalidowane przez laboratoria z § 15.
DRUGIE ŹRÓDŁA PRZEBIEGU — PROCEDURY CIOP-PIB (liczby procedur, nie tej normy). J. Kowalska, „Buta-1,3-dien – metoda oznaczania” (Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy 2009, nr 1(59)): adsorpcja na węglu aktywnym (warstwy 200 mg i 50 mg), do 4,5 l powietrza ze strumieniem nie większym niż 30 ml/min (próbki w zamrażalniku trwałe 2 dni), desorpcja disiarczkiem węgla i GC-FID; oznaczalność 0,44 mg/m³. Ta sama autorka w 2017 r. (nr 1(95)) pisze, że oznaczalność 0,44 mg/m³ z PN-Z-04438:2011 stanowiła jedną piątą proponowanego NDS i „niewystarczająca oznaczalność tej metody była powodem opracowania nowej metody” — z zakresem 0,22–4,36 mg/m³ dla 4,5 l powietrza i desorpcją 1 ml disiarczku węgla; 0,22 mg/m³ to oznaczalność z karty PN-Z-04438:2021-07.
CZEGO TU NIE PODAJEMY. Tekstu PN-Z-04014-02:1984 nie mieliśmy — nie podajemy sorbentu i rozpuszczalnika metody A, sposobu pobierania próbki w metodzie B, objętości ani strumienia powietrza, detektora, kolumny, warunków chromatografu ani obliczeń. Liczby procedur CIOP-PIB dotyczą kolejnych wydań PN-Z-04438 i nie są liczbami normy z 1984 r.
Zasada metody
Butadien-1,3 w powietrzu stanowiska pracy oznacza się chromatografią gazową — metodą A po wzbogaceniu próbki albo metodą B bez wzbogacania (karta PKN); najmniejsza oznaczalna ilość według karty — 30 mg/m³. Wynik porównuje się z NDS 2,2 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 68); NDSCh dla tej substancji wykaz nie ustala.
Zastosowania
- Ocena narażenia na buta-1,3-dien w powietrzu na stanowiskach pracy wobec NDS 2,2 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 68) — oznaczalność według karty (30 mg/m³) na to nie pozwala; aktualna jest PN-Z-04438:2021-07
Kluczowe parametry
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| STATUS (stan na 18.11.2026) | wycofana 07-07-2015, karta bez pola „Zastąpiona przez”; aktualna dla buta-1,3-dienu PN-Z-04438:2021-07 (zastępuje PN-Z-04438:2011) |
| Wydanie (z karty PKN) | PN-Z-04014-02:1984, wersja polska; publikacja 07-03-1984, 4 strony, KT 159, ICS 13.040.30 |
| Metody i oznaczalność (z karty PKN) | A — GC z wzbogaceniem próbki, B — bez wzbogacania; 30 mg/m³ (ponad 13 × NDS) |
| Wartości dopuszczalne, wobec których ocenia się wynik | NDS 2,2 mg/m³ (1 ppm), bez NDSCh — Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 68 |
| Procedury CIOP-PIB 2009 i 2017 (kolejne wydania PN-Z-04438) | węgiel aktywny; disiarczek węgla; GC-FID; do 4,5 l; 0,44 mg/m³ (2009), 0,22–4,36 mg/m³ (2017) |
Norma
- Numer normy
- PN-Z-04014-02:1984 (wersja polska, wycofana 07-07-2015)
- Tytuł (PL)
- Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości butadienu — Oznaczanie butadienu-1,3 na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej
- Title (EN)
- Air purity protection — Tests for butadiene content — Determination of 1,3-butadiene at workplaces by gas chromatography
Procedura krok po kroku
-
Status dokumentu
Karta PKN: PN-Z-04014-02:1984 wycofana 07-07-2015; aktualna PN-Z-04438:2021-07 (stan na 18.11.2026).
-
Wybór metody
Metoda A — chromatografia gazowa z wzbogaceniem próbki; metoda B — bez wzbogacania (karta PKN).
-
Analiza chromatograficzna
Chromatografia gazowa; najmniejsza oznaczalna ilość 30 mg/m³ (karta PKN).
-
Wynik i ocena
Stężenie buta-1,3-dienu w mg/m³; porównanie z NDS 2,2 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447). Wynik „poniżej 30 mg/m³” nie rozstrzyga o dotrzymaniu NDS.
Wymagany sprzęt i aparatura
| Sprzęt | Przykład | Orientacyjna cena |
|---|---|---|
| Chromatograf gazowy | Obie metody normy (karta PKN); detektora i warunków normy nie znamy | — |
| Zestaw do pobierania powietrza | Do metody A z wzbogaceniem i metody B bez wzbogacania (karta PKN); rodzaju i objętości normy nie znamy | — |
Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne
| Odczynnik | CAS | Szczegóły |
|---|---|---|
| Buta-1,3-dien — substancja wzorcowa | 106-99-0 | Do wzorcowania; postaci i stężeń wzorców normy nie znamy |
| Sorbent i rozpuszczalnik metody A | — | Karta ich nie podaje; w procedurach CIOP-PIB — węgiel aktywny i disiarczek węgla |
Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)
- Buta-1,3-dien jest według dokumentacji NDS z 2018 r. oznaczony jako substancja rakotwórcza kategorii 1A i mutagenna kategorii 1B; czynności z rozpuszczalnikami organicznymi wykonuje się pod sprawnie działającym wyciągiem (procedura CIOP-PIB 2009)
- UWAGA MERYTORYCZNA: oznaczalność z karty (30 mg/m³) jest ponad trzynaście razy większa niż NDS 2,2 mg/m³ — ta norma nie pozwala wykazać dotrzymania NDS
Najczęstsze pytania
Jaka norma opisuje to badanie?
Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04014-02:1984 (wersja polska, wycofana 07-07-2015) — „Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości butadienu — Oznaczanie butadienu-1,3 na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej”. Tytuł angielski: „Air purity protection — Tests for butadiene content — Determination of 1,3-butadiene at workplaces by gas chromatography”.
Na czym polega ta metoda?
Butadien-1,3 w powietrzu stanowiska pracy oznacza się chromatografią gazową — metodą A po wzbogaceniu próbki albo metodą B bez wzbogacania (karta PKN); najmniejsza oznaczalna ilość według karty — 30 mg/m³. Wynik porównuje się z NDS 2,2 mg/m³ (Dz.
Jaki jest zakres pomiarowy i dokładność?
STATUS (stan na 18.11.2026): wycofana 07-07-2015, karta bez pola „Zastąpiona przez”; aktualna dla buta-1,3-dienu PN-Z-04438:2021-07 (zastępuje PN-Z-04438:2011); Wydanie (z karty PKN): PN-Z-04014-02:1984, wersja polska; publikacja 07-03-1984, 4 strony, KT 159, ICS 13.040.30; Metody i oznaczalność (z karty PKN): A — GC z wzbogaceniem próbki, B — bez wzbogacania; 30 mg/m³ (ponad 13 × NDS); Wartości dopuszczalne, wobec których ocenia się wynik: NDS 2,2 mg/m³ (1 ppm), bez NDSCh — Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 68.
Ile trwa wykonanie badania?
Procedura obejmuje 4 kroków. Norma nie podaje czasu trwania dla wszystkich etapów — decyduje procedura laboratorium.
Jaki sprzęt jest potrzebny?
Chromatograf gazowy, Zestaw do pobierania powietrza.
Gdzie stosuje się to badanie?
Ocena narażenia na buta-1,3-dien w powietrzu na stanowiskach pracy wobec NDS 2,2 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 68) — oznaczalność według karty (30 mg/m³) na to nie pozwala; aktualna jest PN-Z-04438:2021-07.
Jakie środki ostrożności obowiązują?
Buta-1,3-dien jest według dokumentacji NDS z 2018 r. oznaczony jako substancja rakotwórcza kategorii 1A i mutagenna kategorii 1B; czynności z rozpuszczalnikami organicznymi wykonuje się pod sprawnie działającym wyciągiem (procedura CIOP-PIB 2009); UWAGA MERYTORYCZNA: oznaczalność z karty (30 mg/m³) jest ponad trzynaście razy większa niż NDS 2,2 mg/m³ — ta norma nie pozwala wykazać dotrzymania NDS.
Które laboratorium wykona to badanie?
Badanie wykonują laboratoria akredytowane według ISO/IEC 17025. Na LabCoda wyszukasz je po numerze normy PN-Z-04014-02.