🌱 Oznaczanie boru całkowitego i rozpuszczalnego w wodzie w nawozach mineralnych o zawartości boru do 10 % metodą spektrofotometryczną z azometyną-H — żółty kompleks mierzony przy 410 nm, maskowanie jonów EDTA, redukcja Fe(III) kwasem askorbinowym; ekstrakty według PN-EN 16962 i PN-EN 16964, PN-EN 17041

Fizykochemia PN-EN 17041

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN PN-EN 17041:2018-07 (wersja polska), w całości: „W niniejszej Normie Europejskiej określono metodę oznaczania boru całkowitego i po ekstrakcji w wodzie, zawartego w nawozach mineralnych w ilości równej 10 % lub mniejszej. Metoda nie jest odpowiednia dla nawozów, w których stężenia Fe są ponad dwudziestokrotnie większe niż stężenie boru. Niniejsza metoda ma zastosowanie do ekstraktów nawozowych wodnych i z wody królewskiej otrzymanych zgodnie z EN 16962 i/lub EN 16964. Metodę można również stosować do oznaczania boru w nawozach mineralnych zawierających więcej niż 10 % boru, po odpowiednim rozcieńczeniu ekstraktów”. Tekst normy czytamy w próbce SIST EN 17041:2018 (tekst EN 17041:2018 bez zmian) od okładki do punktu 8.3 (przygotowanie roztworów badanych i próbki ślepej). Punktów 8.4 (roztwory korekcyjne), 8.5 (wywołanie barwy), 8.6 (pomiar), rozdziału 9 (obliczenia i wyrażanie wyniku), 10 (sprawozdanie) ani załącznika A (dane walidacyjne — porównanie z ICP-AES dla ekstraktów wodnych i z wody królewskiej) nie mamy — znamy je tylko ze spisu treści.

WEDŁUG TEKSTU EN 17041:2018 (przedmowa, wprowadzenie, rozdziały 1–8.3, spis treści). Normę przygotował CEN/TC 260 „Nawozy i środki wapnujące” (sekretariat DIN) na podstawie mandatu Komisji Europejskiej i EFTA (M/335) dotyczącego unowocześnienia metod analizy nawozów w ramach rozporządzenia (WE) nr 2003/2003. Norma jest częścią podejścia modułowego i obejmuje tylko etap pomiaru — „modułowy” oznacza, że norma badawcza dotyczy jednego etapu oceny właściwości, a nie całego łańcucha pomiarów; ekstrakcję opisują PN-EN 16962 (mikroskładniki rozpuszczalne w wodzie i usuwanie związków organicznych z ekstraktów) i PN-EN 16964 (mikroskładniki całkowite — ekstrakcja wodą królewską), które mają w bazie osobne wpisy. Wprowadzenie: bor w nawozach można oznaczać metodą ICP-AES (EN 16963); oznaczanie spektrofotometryczne z azometyną-H jest bardziej pracochłonne, ale niezawodne i stosunkowo tanie i jest możliwością, gdy ICP-AES nie jest dostępna; na wynik może wpływać żelazo, a więcej uwagi wymagają też usuwanie materii organicznej i barwa ekstraktu (usuwanie materii organicznej — według EN 16962); ostrzeżenie: badania mają wykonywać odpowiednio przeszkoleni pracownicy. Powołania (2): EN 1482-2 (przygotowanie próbek nawozów i środków wapnujących), EN 12944-1 i -2 (terminologia), EN 16962, EN 16964, EN ISO 3696 (woda laboratoryjna). Zasada (4): bor reaguje z azometyną-H, a żółty kompleks oznacza się spektrofotometrycznie przy 410 nm; jony przeszkadzające maskuje kwas etylenodiaminotetraoctowy (EDTA); przeszkodę ze strony intensywnie zabarwionego kompleksu Fe(III)-EDTA usuwa redukcja Fe(III) do Fe(II). Pobieranie i przygotowanie (5): pobieranie nie jest częścią metody (zalecane EN 1482-1); próbkę przygotowuje się według EN 1482-2, ekstrakty — według EN 16962 i/lub EN 16964. Odczynniki (6): czystości analitycznej, ze stężeniem boru pomijalnym wobec najniższego stężenia w roztworze próbki — wszystkie odczynniki, także wodę, bada się na obecność boru; woda klasy 2 według EN ISO 3696, wolna od boru; bufor EDTA: w kolbie 500 ml z 300 ml wody 75 g octanu amonu, 10 g soli disodowej EDTA i 40 ml kwasu octowego (ρ = 1,11 g/ml), uzupełnić do kreski — pH sprawdzone elektrodą szklaną ma wynosić 4,8 ± 0,1, przechowywać w butelce z tworzywa; roztwór azometyny-H: w kolbie 200 ml 10 ml buforu, 400 mg azometyny-H (C17H12NNaO8S2) i 2 g kwasu askorbinowego, uzupełnić wodą — trwały trzy dni; roztwór podstawowy boru 100 mg/l: 0,5719 g kwasu borowego w kolbie 1000 ml, przechowywany w butelce z tworzywa w (4–8) °C (można użyć roztworów handlowych; uznaje się go za trwały dłużej niż rok, ale rozstrzygają zalecenia producenta); kwas azotowy 14,3 mol/l i rozcieńczony 5 mol/l (350 ml kwasu do 650 ml wody). Aparatura (7): ważne — kontakt wszystkich roztworów ze szkłem borokrzemianowym trzeba ograniczyć do minimum, należy używać naczyń z tworzywa lub krzemionki; szklane kolby miarowe wolno stosować do uzupełniania do kreski, ale nie do przechowywania ekstraktów i roztworów; kolby 100, 200, 500 i 1000 ml, butelki z tworzywa, kuwety 10 mm oraz 20–50 mm, spektrofotometr nastawiony na 410 nm z kuwetą 10 mm (przy małych zawartościach boru — kuweta 20–50 mm i odpowiednio dobrany zakres kalibracji), pH-metr z elektrodą szklaną. Wykonanie (8.1–8.3): trzeba unikać zanieczyszczenia ekstraktów, ślepych prób i roztworów kalibracyjnych borem ze szkła borokrzemianowego i detergentów; roztwory kalibracyjne — 0, 1, 2, 3, 4 i 5 ml roztworu podstawowego do kolb 100 ml, po 10 ml kwasu azotowego 5 mol/l, uzupełnić wodą (0–5 mg/l boru); roztwory badane — porcję ekstraktu rozcieńczyć w jednym lub kilku etapach tak, by stężenie mieściło się w zakresie kalibracji, w ostatnim etapie w kolbie 100 ml z 10 ml kwasu azotowego 5 mol/l (końcowe stężenie kwasu ok. 0,5 mol/l); ekstrakty z wody królewskiej rozcieńcza się co najmniej 5-krotnie, by osiągnąć to stężenie kwasu; próbka ślepa — sam roztwór ekstrakcyjny rozcieńczony tak samo jak roztwór badany.

STATUS (stan karty na 03.10.2026). Karta PN-EN 17041:2018-07 (wersja polska, publikacja 24-11-2020, 18 stron, grupa cenowa J) nie ma nagłówka „Wycofana”: Sektor Chemii, KT 156 Nawozów, ICS 65.080, „Wprowadza: EN 17041:2018 [IDT]”. Wyszukiwarka PKN (hasło „PN-EN 17041”, 03.10.2026) pokazuje to oznaczenie w wersji angielskiej i polskiej; innych wydań nie ma.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 03.10.2026). Numer 17041 stoi w 12 rekordach u 8 laboratoriów: AB 006, AB 180, AB 284, AB 312, AB 317, AB 827, AB 921, AB 1186. W aktualnych zakresach na stronach PCA (odczyt 03.10.2026, wydania od 07.03.2025 do 22.07.2026) wszystkie podają „PN-EN 17041:2018-07”, zwykle razem z PN-EN 16962:2018-03 lub PN-EN 16964:2018-03; AB 284 podaje PN-EN 17041 w osobnej pozycji, bez normy ekstrakcji. Zakładka „Laboratoria” („PN-EN 17041”) pokazuje 7 laboratoriów — wszystkie poza AB 1186, u którego oznaczenie stoi w jednej wartości razem z poprzedzającą je normą ekstrakcji; sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 03.10.2026.

CO BADAJĄ LABORATORIA (pozycje w PCA). „Zawartość boru całkowitego” (z PN-EN 16964) i „zawartość boru rozpuszczalnego w wodzie” (z PN-EN 16962) w nawozach mineralnych (nieorganicznych), metodą spektrofotometryczną; zakresy od 0,0010 % (AB 006) i 0,005 % do 10,0 %, u AB 180 do 21,0 %. AB 006 obejmuje tą pozycją także wapna nawozowe, środki wapnujące i nawozy organiczno-mineralne, a bor całkowity w zakresie 10,0–20,0 % oznacza według PN-EN 17042:2018-07 metodą miareczkową.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Przy naczyniach: szkło borokrzemianowe i detergenty oddają bor — przechowywanie ekstraktów, ślepych prób lub wzorców w szkle zawyża je wszystkie, a ślepa próba z tym samym błędem może go nie ujawnić, gdy wzorce stoją w innych naczyniach niż próbki (7.1, 8.1). Przy odczynnikach: każdy odczynnik i woda muszą być zbadane na bor (6). Przy żelazie: nawozy, w których żelaza jest ponad 20 razy więcej niż boru, są poza zakresem metody — redukcja Fe(III) do Fe(II) usuwa barwę kompleksu Fe(III)-EDTA tylko w granicach zakresu (1, 4). Przy barwie i materii organicznej: zabarwiony ekstrakt i nieusunięte związki organiczne wpływają na absorbancję przy 410 nm — usuwanie materii organicznej według EN 16962 (wprowadzenie); roztworów korekcyjnych z 8.4 nie znamy. Przy kwasowości: roztwory badane i wzorce mają mieć ok. 0,5 mol/l kwasu — ekstrakt z wody królewskiej rozcieńczony mniej niż 5-krotnie daje inną kwasowość niż wzorce (8.3). Przy odczynniku barwnym: roztwór azometyny-H jest trwały tylko trzy dni (6.3). Przy zakresie: powyżej 10 % boru metodę stosuje się po rozcieńczeniu (1); laboratorium z PN-EN 17042 dla 10–20 % ma do wyboru dwie metody. Przy obliczeniu wyniku w procentach masowych: stężenie w roztworze jest pomiarem tej metody, a masa próbki i objętość ekstraktu pochodzą z etapu ekstrakcji według PN-EN 16962 albo PN-EN 16964 — błąd tam popełniony przechodzi do wyniku bez śladu w pomiarze spektrofotometrycznym.

CZEGO NIE PODAJEMY. Nie mamy punktów 8.4–8.6, rozdziałów 9–10 ani załącznika A: składu roztworów korekcyjnych, czasu i warunków wywołania barwy, sposobu pomiaru i korekty, wzoru obliczeniowego, granicy oznaczalności, wyników walidacji ani porównania z ICP-AES — nie podajemy więc żadnej z tych wartości.

Zasada metody

Bor z ekstraktu nawozowego tworzy z azometyną-H w buforze octanowym z EDTA (pH 4,8) żółty kompleks, którego absorbancję mierzy się przy 410 nm; EDTA maskuje jony przeszkadzające, a kwas askorbinowy w roztworze odczynnika redukuje Fe(III) do Fe(II), usuwając barwę kompleksu Fe(III)-EDTA; stężenie boru odczytuje się z kalibracji 0–5 mg/l.

Zastosowania

• Nawozy mineralne (nieorganiczne) — bor całkowity (ekstrakt z wody królewskiej, PN-EN 16964) i rozpuszczalny w wodzie (PN-EN 16962); 8 laboratoriów w zakresach PCA
• Nawozy o zawartości boru powyżej 10 % — po odpowiednim rozcieńczeniu ekstraktów (zakres normy)
• Laboratoria bez ICP-AES — alternatywa dla oznaczania boru według EN 16963 (wprowadzenie)

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN 17041:2018-07

Tytuł (PL)

Nawozy — Oznaczanie boru o zawartości ≤ 10 % metodą spektrometryczną z azometyną-H

Title (EN)

Fertilizers — Determination of boron in concentrations ≤ 10 % using spectrometry with azomethine-H

Procedura krok po kroku

1. Ekstrakt

   Ekstrakt wodny według PN-EN 16962 (bor rozpuszczalny w wodzie) albo z wody królewskiej według PN-EN 16964 (bor całkowity); próbka przygotowana według EN 1482-2. PN-EN 17041:2018-07 aktualna (stan karty PKN na 03.10.2026).

2. Odczynniki

   Bufor EDTA o pH 4,8 ± 0,1; roztwór azometyny-H z kwasem askorbinowym (świeży, do 3 dni); sprawdzić wszystkie odczynniki i wodę na obecność boru.

3. Wzorce

   0–5 mg/l boru: 0, 1, 2, 3, 4 i 5 ml roztworu 100 mg/l do kolb 100 ml z 10 ml HNO3 5 mol/l; przechowywać w tworzywie.

4. Roztwory badane i ślepa

   Rozcieńczyć ekstrakt do zakresu kalibracji, w ostatnim etapie z 10 ml HNO3 5 mol/l na 100 ml (ok. 0,5 mol/l kwasu); ekstrakty z wody królewskiej co najmniej 5-krotnie; ślepa — sam roztwór ekstrakcyjny rozcieńczony tak samo.

5. Barwa, pomiar, wynik

   Roztwory korekcyjne, wywołanie barwy i pomiar przy 410 nm według 8.4–8.6, obliczenia według rozdziału 9 (treści nie mamy).

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Stężony kwas azotowy i woda królewska działają silnie żrąco — praca pod wyciągiem, w rękawicach i okularach ochronnych
• Norma ostrzega, że nie omawia wszystkich zagrożeń, a badania mają wykonywać odpowiednio przeszkoleni pracownicy (wprowadzenie)

Najczęstsze pytania