🏗️ Betonowa kostka brukowa — wytrzymałość na rozciąganie przy rozłupywaniu, ścieralność, nasiąkliwość i mrozoodporność z solą

Budownictwo PN-EN 1338

Przegląd

**Rodzaj normy.** To norma wyrobu, a nie norma metodyczna: określa wymagania stawiane betonowym kostkom brukowym i zarazem zawiera własne załączniki normatywne z metodami ich sprawdzania — C dla wymiarów liniowych, D dla mrozoodporności z solą odladzającą, E dla całkowitej nasiąkliwości wodnej, F dla wytrzymałości na rozciąganie przy rozłupywaniu, G dla ścieralności szeroką tarczą ścierną, H dla ścieralności metodą Böhmego oraz I dla odporności na poślizg. Opisane niżej badania pochodzą właśnie z tych załączników i przy każdym podano, z którego.

Norma określa wymagania i metody badań betonowych kostek brukowych. Zastąpiła krajowy system oceny oparty na aprobatach technicznych Instytutu Badawczego Dróg i Mostów, zmieniając nie tylko kryteria, ale też same procedury badawcze.

Najpoważniejsza zmiana dotyczy wytrzymałości. Wcześniej do udzielenia aprobaty wymagane było oznaczenie wytrzymałości na ściskanie, badanej prostokątnymi płytami dociskowymi o powierzchniach zależnych od grubości nominalnej kostek, z dwiema klasami: „50" przy wytrzymałości nie mniejszej niż 50 MPa i „35" przy 35 MPa. Badanie wymagało tylu stempli, ile było produkowanych grubości, a powierzchnie ściskane musiały być równe i równoległe, co zwykle wymuszało szlifowanie. Norma ocenia inny parametr: wytrzymałość na rozciąganie przy rozłupywaniu. Beton ma najwyższą odporność na ściskanie, a obciążenia zginające i rozciągające niszczą go przy niższych siłach, więc to one są miarodajne.

Odporność na warunki atmosferyczne wyznacza się badaniem mrozoodporności z solą odladzającą albo badaniem nasiąkliwości wodnej, wraz z kryteriami zgodności z rozdziału 6 normy. Wymagania z tablicy dotyczącej mrozoodporności stosuje się tam, gdzie występują warunki szczególne, na przykład częsty kontakt powierzchni z solami odladzającymi przy mrozie.

Ocena wyglądu również jest inna niż dawniej. Dawne procedury obejmowały całą kostkę: stronę licową, ściany i krawędzie boczne, z listą parametrów granicznych i podziałem na gatunek 1 i 2. Norma ocenia powierzchnię licową i stan krawędzi przylicowych. Wykwity nie są uważane za istotne i nie mają szkodliwego wpływu na właściwości użytkowe.

Uwaga o wydaniach: polskie wydanie PN-EN 1338:2005 wprowadza EN 1338:2003 i zastąpiło wcześniejsze PN-EN 1338:2004 w wersji angielskiej. Opis poniżej opiera się na podglądzie EN 1338:2003, na poprawce EN 1338:2003/AC:2006 oraz na polskim opracowaniu opisującym wprowadzenie tej normy.

POPRAWKA AC:2006 — jedna kartka, która zmienia sens wymagania. Do EN 1338:2003 wydano poprawkę EN 1338:2003/AC:2006 i trzeba ją znać, bo nie jest zbiorem literówek. Najważniejsza zmiana dotyczy tablicy 4.1: „In the second row, delete »as a mean«". Wydanie z 2003 r. wymagało dla klasy 2 (oznaczenie B) nasiąkliwości „≤ 6 jako wartość ŚREDNIA"; po skreśleniu tych dwóch wyrazów wymaganie ≤ 6 % masy dotyczy KAŻDEGO pojedynczego wyniku. Liczba pozostała ta sama, zmienił się jej charakter — a to różnica między przyjęciem a odrzuceniem partii wyrobu: seria, której średnia mieści się w granicy, a pojedynczy wynik ją przekracza, spełnia wymaganie sprzed poprawki i nie spełnia wymagania po niej. Polskie opracowania z lat 2004–2005, opisujące wprowadzenie normy, podają jeszcze postać sprzed poprawki („Wartość średnia ≤ 6") i nie wolno ich w tym punkcie przepisywać. Poprawka zmienia ponadto: tytuł rozdziału 6 (skreślone „criteria"), rozdział 6.3.8.1 (nowy akapit na końcu podpunktu B: jeżeli próbka i odpowiadająca jej produkcja nie zostały przyjęte, stosuje się 6.3.7), punkt E.4.1 w załączniku o nasiąkliwości (w drugim wierszu „2 000" zastąpione przez „0,2" — treści samego punktu nie mamy, podgląd normy urywa się przed nią) oraz tytuł załącznika F, który po poprawce brzmi „Measurement of tensile splitting strength" zamiast „Measurement of strength". Aktualizuje też trzy powołania norm na wydania ISO z 2005 r. i poprawia drobne błędy w tablicach 1, 3, B.1, na rysunku C.2 i w punktach C.5.2 oraz F.2.

Zasada metody

Kostkę bada się w kilku niezależnych oznaczeniach, każde według własnego załącznika normatywnego. Wytrzymałość charakterystyczną na rozciąganie przy rozłupywaniu T wyznacza się badaniem według załącznika F (po poprawce AC:2006 zatytułowanego „Measurement of tensile splitting strength”, w wydaniu z 2003 r. — „Measurement of strength”), przy kryteriach zgodności z rozdziału 6: T nie mniejsza niż 3,6 MPa, żaden pojedynczy wynik nie mniejszy niż 2,9 MPa, a obciążenie niszczące nie mniejsze niż 250 N na milimetr długości rozłupania. Ścieralność wyznacza się badaniem szeroką tarczą ścierną według załącznika G, które jest badaniem odniesienia, albo zamiennie badaniem Böhmego według załącznika H; żaden pojedynczy wynik nie może przekroczyć wartości wymaganej. Mrozoodporność z solą odladzającą bada się według załącznika D, a całkowitą nasiąkliwość wodną według załącznika E. Odporność na poślizgnięcie i poślizg uznaje się za wystarczającą, o ile cała górna powierzchnia nie została oszlifowana ani wypolerowana na bardzo gładko; gdy wyjątkowo wymagana jest wartość liczbowa, stosuje się metodę z załącznika I i deklaruje minimalną wartość. W zakresie reakcji na ogień betonowe kostki brukowe zalicza się do klasy A1 bez badania.

Zastosowania

• Badania odbiorcze betonowej kostki brukowej u producenta i na budowie
• Zakładowa kontrola produkcji i deklarowanie właściwości użytkowych wyrobu
• Ocena kostki przeznaczonej na nawierzchnie narażone na sól odladzającą przy mrozie
• Kwalifikacja kostki do klasy ścieralności i do warunków ruchu
• Rozstrzyganie sporów o jakość nawierzchni z kostki betonowej

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN 1338:2005 + AC (EN 1338:2003/AC:2006)

Tytuł (PL)

Betonowe kostki brukowe — Wymagania i metody badań

Title (EN)

Concrete paving blocks — Requirements and test methods

Procedura krok po kroku

1. Pobranie i przygotowanie próby

   Pobrać serię kostek reprezentatywną dla partii wyrobu. Przy kostkach dwuwarstwowych sprawdzić, czy warstwa ścieralna ma co najmniej 4 mm na całej powierzchni deklarowanej przez producenta jako widoczna; pojedynczych ziaren kruszywa wchodzących w tę warstwę nie bierze się pod uwagę.

2. Sprawdzenie rozwarstwienia

   Sprawdzić każdą kostkę osobno pod kątem rozwarstwienia, zanim elementy zostaną ułożone do oceny wyglądu.

3. Ocena wyglądu zewnętrznego

   Ułożyć badane elementy razem tak, aby tworzyły w przybliżeniu kwadratowy fragment próbnej nawierzchni, i obejrzeć je z odległości około 2 m od każdego boku kwadratu, zapisując każdą kostkę z rysami lub odpryskami. Ocenie podlega powierzchnia licowa i stan krawędzi przylicowych; wykwitów nie uważa się za istotne. Przy powierzchni o specjalnej teksturze sprawdzić jej jednolitość względem opisu producenta.

4. Wymiary liniowe

   Sprawdzić wymiary i dopuszczalne odchyłki zgodnie z procedurami z załącznika C normy; elementy wpływające na eksploatację, jak faza, wpusty i profile dystansowe, powinny być zadeklarowane i zwymiarowane przez producenta.

5. Wytrzymałość na rozciąganie przy rozłupywaniu

   Wykonać badanie według załącznika F i ocenić wynik według kryteriów zgodności: wytrzymałość charakterystyczna T nie mniejsza niż 3,6 MPa, żaden pojedynczy wynik nie mniejszy niż 2,9 MPa, obciążenie niszczące nie mniejsze niż 250 N na milimetr długości rozłupania.

6. Ścieralność

   Wykonać badanie szeroką tarczą ścierną według załącznika G jako badanie odniesienia albo zamiennie badanie Böhmego według załącznika H. Żaden pojedynczy wynik nie może przekroczyć wartości wymaganej dla deklarowanej klasy. Przy szerokiej tarczy wynikiem jest szerokość rowka mierzona w jego środku z dokładnością 0,1 mm, przy Böhmem — ubytek objętości odniesiony do 5000 mm² badanej powierzchni.

7. Odporność na warunki atmosferyczne

   Wyznaczyć mrozoodporność z solą odladzającą według załącznika D albo nasiąkliwość wodną według załącznika E, wraz z kryteriami zgodności z rozdziału 6. Wymagania dotyczące mrozoodporności stosuje się tam, gdzie występuje częsty kontakt powierzchni z solami odladzającymi przy mrozie.

8. Poślizg, ogień i sprawozdanie

   Odporność na poślizgnięcie uznać za wystarczającą, o ile powierzchnia nie została oszlifowana ani wypolerowana na bardzo gładko; przy wymaganej wartości wykonać badanie według załącznika I i zadeklarować wartość minimalną. Reakcję na ogień przyjąć jako klasę A1 bez badania. W sprawozdaniu podać wyniki wszystkich oznaczeń wraz z klasami i oznaczeniami literowymi.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Rozłupywanie kostki pod prasą wyrzuca odłamki betonu — osłona strefy roboczej i okulary ochronne
• Pył krzemionkowy przy ścieraniu i cięciu betonu jest szkodliwy dla płuc — odciąg lub praca na mokro, maska przeciwpyłowa
• Elementy o masie kilku kilogramów układane w płaszczyźnie próbnej nawierzchni — rękawice, ostrożność przy podnoszeniu
• Komora zamrażania i roztwór soli — rękawice termiczne, ochrona przed poparzeniem zimnem
• Ruchoma tarcza ścierna i wahadło — osłony i blokady, nie sięgać w strefę ruchu podczas pracy urządzenia

Najczęstsze pytania