🌿 Benzyna ekstrakcyjna i benzen w powietrzu na stanowiskach pracy — węgiel aktywny i chromatografia gazowa, PN-Z-04134-02
Krótko: o co chodzi
Pary benzyny do ekstrakcji i benzenu adsorbuje się na węglu aktywnym, desorbuje disiarczkiem węgla i oznacza w otrzymanym roztworze chromatografią gazową z wzbogacaniem próbki. Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04134-02:1981 (wersja polska); Status normy (karta PKN, 16.11.2026): PN-Z-04134-02:1981 — wersja polska, 22-06-1981, wycofana 17-10-2011; karta bez pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”; KT 159. Procedura obejmuje 5 kroków; stosuje się je m.in. do: Pary benzyny do ekstrakcji i benzenu w powietrzu na stanowiskach pracy (zakres i tytuł PN-Z-04134-02:1981), Ocena benzyny ekstrakcyjnej wobec NDS 500 mg/m³ i NDSCh 1500 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 46 lit. a) z równoległym oznaczeniem benzenu wobec NDS 0,66 mg/m³ (poz. 40).
W skrócie
- Norma: PN-Z-04134-02:1981 (wersja polska)
- Kategoria: Środowisko
- Kroków procedury: 5
- Status normy (karta PKN, 16.11.2026): PN-Z-04134-02:1981 — wersja polska, 22-06-1981, wycofana 17-10-2011; karta bez pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”; KT 159
- Oznaczane substancje (tytuł normy): pary benzyny do ekstrakcji i benzen
- Najmniejsze oznaczalne stężenie: karta go nie podaje
Przegląd
STATUS (stan na 16.11.2026). PN-Z-04134-02:1981 — norma krajowa, wersja polska, opublikowana 22-06-1981, 4 strony, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30; wycofana 17-10-2011. Karta PKN nie ma pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”. Wyszukiwarka PKN pod hasłami „Z-04134” i „benzyny” nie pokazuje nowszej normy oznaczania benzyny ekstrakcyjnej na stanowiskach pracy; pozostałe arkusze serii „Badania zawartości ropy naftowej i jej składników” są wycofane: 00 „Postanowienia ogólne i zakres normy” (23-08-2007), 01 — suma par benzyny do ekstrakcji, benzyny do lakierów i nafty metodą wagową (17-10-2011) i 03 — benzyna C do lakierów (17-10-2011). Benzen na stanowiskach pracy ma osobną normę z serii PN-Z-04016 (część 10), opisaną w tej bazie wiedzy osobno.
ZAKRES Z KARTY PKN (w całości): „Określono metodę polegającą na adsorpcji par oznaczanych związków na węglu aktywnym, desorpcji par dwusiarczkiem węgla i analizie chromatograficznej otrzymanego roztworu. Metoda jest stosowana do oznaczania stężeń par benzyny do ekstrakcji benzenu w powietrzu na stanowiskach pracy. Podano wytyczne ogólne, aparaturę i przyrządy (rys.), odczynniki i roztwory, sporządzanie krzywych wzorcowych”. Zdanie o przedmiocie jest na karcie zniekształcone; tytuł normy brzmi: „Oznaczanie par benzyny do ekstrakcji i benzenu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej z wzbogacaniem próbki”. Karta nie podaje najmniejszego oznaczalnego stężenia.
PRZEPISY. Załącznik nr 1 rozporządzenia w sprawie NDS i NDN w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 26 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 447), poz. 46 „Benzyna: a) ekstrakcyjna [8032-32-4; 8006-61-9; 64742-49-0; 93763-33-8; 101316-56-7]”: NDS 500 mg/m³, NDSCh 1500 mg/m³, bez oznakowania „skóra”, z przypisem 13: „Równolegle oznacza się stężenie benzenu w powietrzu”. Poz. 40 „Benzen [71-43-2]”: NDS 0,66 mg/m³ (0,2 ppm), bez NDSCh, oznakowanie „skóra”. Dokumentacja NDS benzenu (CIOP-PIB 2022) podaje dla niego zharmonizowaną klasyfikację Carc. 1A i Muta. 1B — przy benzenie obowiązują więc terminy pomiarów dla czynników rakotwórczych: co najmniej raz na sześć miesięcy przy stężeniu powyżej 0,1 do 0,5 NDS i co najmniej raz na trzy miesiące powyżej 0,5 NDS (t.j. Dz.U. 2025 poz. 949, § 6), a dla benzyny — co najmniej raz na dwa lata albo raz w roku (§ 4). Odstąpić od pomiarów można po dwóch kolejnych wynikach nieprzekraczających 0,1 NDS, uzyskanych w odstępie co najmniej dwóch lat, a dla czynników rakotwórczych — sześciu miesięcy (§ 7). Badania wykonuje się metodami z Polskich Norm, a w ich braku metodami rekomendowanymi i zwalidowanymi przez laboratoria (§ 16).
INNA OPUBLIKOWANA METODA O TEJ SAMEJ ZASADZIE. Metoda NIOSH 1550 „Naphthas” (wydanie 2 z 15 sierpnia 1994 r.) obejmuje m.in. eter naftowy (benzynę), rozpuszczalnik do gumy, benzynę lakową (VM&P naphtha) i benzyny typu „mineral spirits” i „Stoddard solvent”: powietrze przepuszcza się przez rurkę z węglem aktywnym z łupin orzecha kokosowego (warstwy 100 mg i 50 mg), węglowodory desorbuje 1 ml disiarczku węgla i oznacza chromatografią gazową z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym; kalibruje się roztworami w disiarczku węgla próbki rozpuszczalnika pobranej ze stanowiska. Metoda zastrzega, że składniki benzyn wymywają się w szerokim zakresie temperatur, więc inne substancje mogą przeszkadzać w oznaczaniu. To liczby metody NIOSH, nie normy PN.
CZEGO TU NIE PODAJEMY. Przebiegu oznaczania według normy poza zakresem z karty PKN: budowy aparatury z rysunku normy, ilości węgla aktywnego, strumienia i objętości powietrza, warunków chromatografii i rozdzielenia benzenu od składników benzyny, przygotowania krzywych wzorcowych, najmniejszego oznaczalnego stężenia i wzoru obliczeniowego — tekstu normy nie było w dostępnych źródłach.
Zasada metody
Według karty i tytułu normy: pary oznaczanych związków — benzyny do ekstrakcji i benzenu — adsorbuje się na węglu aktywnym, desorbuje disiarczkiem węgla (na karcie: „dwusiarczkiem węgla”), a otrzymany roztwór analizuje metodą chromatografii gazowej; karta wymienia krzywe wzorcowe. Stężenia w powietrzu oblicza się z ilości związków w roztworze i objętości przepuszczonego powietrza.
Zastosowania
- Pary benzyny do ekstrakcji i benzenu w powietrzu na stanowiskach pracy (zakres i tytuł PN-Z-04134-02:1981)
- Ocena benzyny ekstrakcyjnej wobec NDS 500 mg/m³ i NDSCh 1500 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 46 lit. a) z równoległym oznaczeniem benzenu wobec NDS 0,66 mg/m³ (poz. 40)
Kluczowe parametry
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| Status normy (karta PKN, 16.11.2026) | PN-Z-04134-02:1981 — wersja polska, 22-06-1981, wycofana 17-10-2011; karta bez pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”; KT 159 |
| Oznaczane substancje (tytuł normy) | pary benzyny do ekstrakcji i benzen |
| Najmniejsze oznaczalne stężenie | karta go nie podaje |
| NDS (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 46 lit. a i poz. 40) | benzyna ekstrakcyjna: NDS 500 mg/m³, NDSCh 1500 mg/m³, przypis 13 — równoległe oznaczanie benzenu; benzen: NDS 0,66 mg/m³ (0,2 ppm), bez NDSCh, „skóra” |
Norma
- Numer normy
- PN-Z-04134-02:1981 (wersja polska)
- Tytuł (PL)
- Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości ropy naftowej i jej składników — Oznaczanie par benzyny do ekstrakcji i benzenu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej z wzbogacaniem próbki
- Title (EN)
- Air purity protection — Tests for content of crude oil and its components — Determination of extraction naphtha and benzene vapour at workplaces by gas chromatography with sample enrichment
Procedura krok po kroku
-
Zaplanowanie pomiaru
Ustalić stanowiska, czas i liczbę próbek; przy benzynie ekstrakcyjnej zaplanować równoległe oznaczanie benzenu (przypis 13 wykazu NDS).
-
Pobranie próbki
Przepuścić badane powietrze przez rurkę z węglem aktywnym i zanotować objętość przepuszczonego powietrza (strumień i objętość — według normy).
-
Desorpcja
Zatrzymane pary zdesorbować z węgla aktywnego disiarczkiem węgla.
-
Analiza i obliczenie
Roztwór przeanalizować chromatografią gazową, ilości odczytać z krzywych wzorcowych i obliczyć stężenia benzyny i benzenu w powietrzu w mg/m³ (warunki i wzór — według normy).
-
Ocena
Porównać benzynę ekstrakcyjną z NDS 500 mg/m³ i NDSCh 1500 mg/m³, a benzen z NDS 0,66 mg/m³; terminy następnych pomiarów — według § 4, § 6 i § 7 rozporządzenia w sprawie badań i pomiarów (t.j. Dz.U. 2025 poz. 949).
Wymagany sprzęt i aparatura
| Sprzęt | Przykład | Orientacyjna cena |
|---|---|---|
| Rurki z węglem aktywnym | adsorpcja par oznaczanych związków (karta PKN); aparaturę i przyrządy podaje norma (rysunek) | — |
| Pompa ssąca albo aspirator z pomiarem objętości przepuszczonego powietrza | objętość powietrza jest potrzebna do obliczenia stężeń | — |
| Chromatograf gazowy | warunki rozdziału podaje norma | — |
Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne
| Odczynnik | CAS | Szczegóły |
|---|---|---|
| Disiarczek węgla | 75-15-0 | desorpcja par z węgla aktywnego (karta PKN: „dwusiarczek węgla”) |
| Benzyna do ekstrakcji i benzen | — | substancje do sporządzenia krzywych wzorcowych (karta PKN) |
Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)
- Disiarczek węgla, benzynę i benzen stosować zgodnie z kartami charakterystyki.
- Według dokumentacji NDS (CIOP-PIB 2022) benzen ma zharmonizowaną klasyfikację Carc. 1A i Muta. 1B; w wykazie NDS ma oznakowanie „skóra”.
Najczęstsze pytania
Jaka norma opisuje to badanie?
Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04134-02:1981 (wersja polska) — „Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości ropy naftowej i jej składników — Oznaczanie par benzyny do ekstrakcji i benzenu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej z wzbogacaniem próbki”. Tytuł angielski: „Air purity protection — Tests for content of crude oil and its components — Determination of extraction naphtha and benzene vapour at workplaces by gas chromatography with sample enrichment”.
Na czym polega ta metoda?
Według karty i tytułu normy: pary oznaczanych związków — benzyny do ekstrakcji i benzenu — adsorbuje się na węglu aktywnym, desorbuje disiarczkiem węgla (na karcie: „dwusiarczkiem węgla”), a otrzymany roztwór analizuje metodą chromatografii gazowej; karta wymienia krzywe wzorcowe. Stężenia w powietrzu oblicza się z ilości związków w roztworze i objętości przepuszczonego powietrza.
Jaki jest zakres pomiarowy i dokładność?
Status normy (karta PKN, 16.11.2026): PN-Z-04134-02:1981 — wersja polska, 22-06-1981, wycofana 17-10-2011; karta bez pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”; KT 159; Oznaczane substancje (tytuł normy): pary benzyny do ekstrakcji i benzen; Najmniejsze oznaczalne stężenie: karta go nie podaje; NDS (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 46 lit. a i poz. 40): benzyna ekstrakcyjna: NDS 500 mg/m³, NDSCh 1500 mg/m³, przypis 13 — równoległe oznaczanie benzenu; benzen: NDS 0,66 mg/m³ (0,2 ppm), bez NDSCh, „skóra”.
Ile trwa wykonanie badania?
Procedura obejmuje 5 kroków. Norma nie podaje czasu trwania dla wszystkich etapów — decyduje procedura laboratorium.
Jaki sprzęt jest potrzebny?
Rurki z węglem aktywnym, Pompa ssąca albo aspirator z pomiarem objętości przepuszczonego powietrza, Chromatograf gazowy.
Gdzie stosuje się to badanie?
Pary benzyny do ekstrakcji i benzenu w powietrzu na stanowiskach pracy (zakres i tytuł PN-Z-04134-02:1981); Ocena benzyny ekstrakcyjnej wobec NDS 500 mg/m³ i NDSCh 1500 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 46 lit. a) z równoległym oznaczeniem benzenu wobec NDS 0,66 mg/m³ (poz. 40).
Jakie środki ostrożności obowiązują?
Disiarczek węgla, benzynę i benzen stosować zgodnie z kartami charakterystyki.; Według dokumentacji NDS (CIOP-PIB 2022) benzen ma zharmonizowaną klasyfikację Carc. 1A i Muta. 1B; w wykazie NDS ma oznakowanie „skóra”.
Które laboratorium wykona to badanie?
Badanie wykonują laboratoria akredytowane według ISO/IEC 17025. Na LabCoda wyszukasz je po numerze normy PN-81/Z-04134/02.