🌿 Benzyna ekstrakcyjna i benzen w powietrzu na stanowiskach pracy — węgiel aktywny i chromatografia gazowa, PN-Z-04134-02

Środowisko PN-81/Z-04134/02

Krótko: o co chodzi

Pary benzyny do ekstrakcji i benzenu adsorbuje się na węglu aktywnym, desorbuje disiarczkiem węgla i oznacza w otrzymanym roztworze chromatografią gazową z wzbogacaniem próbki. Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04134-02:1981 (wersja polska); Status normy (karta PKN, 16.11.2026): PN-Z-04134-02:1981 — wersja polska, 22-06-1981, wycofana 17-10-2011; karta bez pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”; KT 159. Procedura obejmuje 5 kroków; stosuje się je m.in. do: Pary benzyny do ekstrakcji i benzenu w powietrzu na stanowiskach pracy (zakres i tytuł PN-Z-04134-02:1981), Ocena benzyny ekstrakcyjnej wobec NDS 500 mg/m³ i NDSCh 1500 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 46 lit. a) z równoległym oznaczeniem benzenu wobec NDS 0,66 mg/m³ (poz. 40).

W skrócie

  • Norma: PN-Z-04134-02:1981 (wersja polska)
  • Kategoria: Środowisko
  • Kroków procedury: 5
  • Status normy (karta PKN, 16.11.2026): PN-Z-04134-02:1981 — wersja polska, 22-06-1981, wycofana 17-10-2011; karta bez pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”; KT 159
  • Oznaczane substancje (tytuł normy): pary benzyny do ekstrakcji i benzen
  • Najmniejsze oznaczalne stężenie: karta go nie podaje

Przegląd

STATUS (stan na 16.11.2026). PN-Z-04134-02:1981 — norma krajowa, wersja polska, opublikowana 22-06-1981, 4 strony, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30; wycofana 17-10-2011. Karta PKN nie ma pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”. Wyszukiwarka PKN pod hasłami „Z-04134” i „benzyny” nie pokazuje nowszej normy oznaczania benzyny ekstrakcyjnej na stanowiskach pracy; pozostałe arkusze serii „Badania zawartości ropy naftowej i jej składników” są wycofane: 00 „Postanowienia ogólne i zakres normy” (23-08-2007), 01 — suma par benzyny do ekstrakcji, benzyny do lakierów i nafty metodą wagową (17-10-2011) i 03 — benzyna C do lakierów (17-10-2011). Benzen na stanowiskach pracy ma osobną normę z serii PN-Z-04016 (część 10), opisaną w tej bazie wiedzy osobno.

ZAKRES Z KARTY PKN (w całości): „Określono metodę polegającą na adsorpcji par oznaczanych związków na węglu aktywnym, desorpcji par dwusiarczkiem węgla i analizie chromatograficznej otrzymanego roztworu. Metoda jest stosowana do oznaczania stężeń par benzyny do ekstrakcji benzenu w powietrzu na stanowiskach pracy. Podano wytyczne ogólne, aparaturę i przyrządy (rys.), odczynniki i roztwory, sporządzanie krzywych wzorcowych”. Zdanie o przedmiocie jest na karcie zniekształcone; tytuł normy brzmi: „Oznaczanie par benzyny do ekstrakcji i benzenu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej z wzbogacaniem próbki”. Karta nie podaje najmniejszego oznaczalnego stężenia.

PRZEPISY. Załącznik nr 1 rozporządzenia w sprawie NDS i NDN w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 26 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 447), poz. 46 „Benzyna: a) ekstrakcyjna [8032-32-4; 8006-61-9; 64742-49-0; 93763-33-8; 101316-56-7]”: NDS 500 mg/m³, NDSCh 1500 mg/m³, bez oznakowania „skóra”, z przypisem 13: „Równolegle oznacza się stężenie benzenu w powietrzu”. Poz. 40 „Benzen [71-43-2]”: NDS 0,66 mg/m³ (0,2 ppm), bez NDSCh, oznakowanie „skóra”. Dokumentacja NDS benzenu (CIOP-PIB 2022) podaje dla niego zharmonizowaną klasyfikację Carc. 1A i Muta. 1B — przy benzenie obowiązują więc terminy pomiarów dla czynników rakotwórczych: co najmniej raz na sześć miesięcy przy stężeniu powyżej 0,1 do 0,5 NDS i co najmniej raz na trzy miesiące powyżej 0,5 NDS (t.j. Dz.U. 2025 poz. 949, § 6), a dla benzyny — co najmniej raz na dwa lata albo raz w roku (§ 4). Odstąpić od pomiarów można po dwóch kolejnych wynikach nieprzekraczających 0,1 NDS, uzyskanych w odstępie co najmniej dwóch lat, a dla czynników rakotwórczych — sześciu miesięcy (§ 7). Badania wykonuje się metodami z Polskich Norm, a w ich braku metodami rekomendowanymi i zwalidowanymi przez laboratoria (§ 16).

INNA OPUBLIKOWANA METODA O TEJ SAMEJ ZASADZIE. Metoda NIOSH 1550 „Naphthas” (wydanie 2 z 15 sierpnia 1994 r.) obejmuje m.in. eter naftowy (benzynę), rozpuszczalnik do gumy, benzynę lakową (VM&P naphtha) i benzyny typu „mineral spirits” i „Stoddard solvent”: powietrze przepuszcza się przez rurkę z węglem aktywnym z łupin orzecha kokosowego (warstwy 100 mg i 50 mg), węglowodory desorbuje 1 ml disiarczku węgla i oznacza chromatografią gazową z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym; kalibruje się roztworami w disiarczku węgla próbki rozpuszczalnika pobranej ze stanowiska. Metoda zastrzega, że składniki benzyn wymywają się w szerokim zakresie temperatur, więc inne substancje mogą przeszkadzać w oznaczaniu. To liczby metody NIOSH, nie normy PN.

CZEGO TU NIE PODAJEMY. Przebiegu oznaczania według normy poza zakresem z karty PKN: budowy aparatury z rysunku normy, ilości węgla aktywnego, strumienia i objętości powietrza, warunków chromatografii i rozdzielenia benzenu od składników benzyny, przygotowania krzywych wzorcowych, najmniejszego oznaczalnego stężenia i wzoru obliczeniowego — tekstu normy nie było w dostępnych źródłach.

Zasada metody

Według karty i tytułu normy: pary oznaczanych związków — benzyny do ekstrakcji i benzenu — adsorbuje się na węglu aktywnym, desorbuje disiarczkiem węgla (na karcie: „dwusiarczkiem węgla”), a otrzymany roztwór analizuje metodą chromatografii gazowej; karta wymienia krzywe wzorcowe. Stężenia w powietrzu oblicza się z ilości związków w roztworze i objętości przepuszczonego powietrza.

Zastosowania

Kluczowe parametry

ParametrWartość
Status normy (karta PKN, 16.11.2026)PN-Z-04134-02:1981 — wersja polska, 22-06-1981, wycofana 17-10-2011; karta bez pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”; KT 159
Oznaczane substancje (tytuł normy)pary benzyny do ekstrakcji i benzen
Najmniejsze oznaczalne stężeniekarta go nie podaje
NDS (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 46 lit. a i poz. 40)benzyna ekstrakcyjna: NDS 500 mg/m³, NDSCh 1500 mg/m³, przypis 13 — równoległe oznaczanie benzenu; benzen: NDS 0,66 mg/m³ (0,2 ppm), bez NDSCh, „skóra”

Norma

Numer normy
PN-Z-04134-02:1981 (wersja polska)
Tytuł (PL)
Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości ropy naftowej i jej składników — Oznaczanie par benzyny do ekstrakcji i benzenu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej z wzbogacaniem próbki
Title (EN)
Air purity protection — Tests for content of crude oil and its components — Determination of extraction naphtha and benzene vapour at workplaces by gas chromatography with sample enrichment

Procedura krok po kroku

  1. Zaplanowanie pomiaru

    Ustalić stanowiska, czas i liczbę próbek; przy benzynie ekstrakcyjnej zaplanować równoległe oznaczanie benzenu (przypis 13 wykazu NDS).

  2. Pobranie próbki

    Przepuścić badane powietrze przez rurkę z węglem aktywnym i zanotować objętość przepuszczonego powietrza (strumień i objętość — według normy).

  3. Desorpcja

    Zatrzymane pary zdesorbować z węgla aktywnego disiarczkiem węgla.

  4. Analiza i obliczenie

    Roztwór przeanalizować chromatografią gazową, ilości odczytać z krzywych wzorcowych i obliczyć stężenia benzyny i benzenu w powietrzu w mg/m³ (warunki i wzór — według normy).

  5. Ocena

    Porównać benzynę ekstrakcyjną z NDS 500 mg/m³ i NDSCh 1500 mg/m³, a benzen z NDS 0,66 mg/m³; terminy następnych pomiarów — według § 4, § 6 i § 7 rozporządzenia w sprawie badań i pomiarów (t.j. Dz.U. 2025 poz. 949).

Wymagany sprzęt i aparatura

SprzętPrzykładOrientacyjna cena
Rurki z węglem aktywnymadsorpcja par oznaczanych związków (karta PKN); aparaturę i przyrządy podaje norma (rysunek)—
Pompa ssąca albo aspirator z pomiarem objętości przepuszczonego powietrzaobjętość powietrza jest potrzebna do obliczenia stężeń—
Chromatograf gazowywarunki rozdziału podaje norma—

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

OdczynnikCASSzczegóły
Disiarczek węgla75-15-0desorpcja par z węgla aktywnego (karta PKN: „dwusiarczek węgla”)
Benzyna do ekstrakcji i benzen—substancje do sporządzenia krzywych wzorcowych (karta PKN)

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

Najczęstsze pytania

Jaka norma opisuje to badanie?

Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04134-02:1981 (wersja polska) — „Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości ropy naftowej i jej składników — Oznaczanie par benzyny do ekstrakcji i benzenu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej z wzbogacaniem próbki”. Tytuł angielski: „Air purity protection — Tests for content of crude oil and its components — Determination of extraction naphtha and benzene vapour at workplaces by gas chromatography with sample enrichment”.

Na czym polega ta metoda?

Według karty i tytułu normy: pary oznaczanych związków — benzyny do ekstrakcji i benzenu — adsorbuje się na węglu aktywnym, desorbuje disiarczkiem węgla (na karcie: „dwusiarczkiem węgla”), a otrzymany roztwór analizuje metodą chromatografii gazowej; karta wymienia krzywe wzorcowe. Stężenia w powietrzu oblicza się z ilości związków w roztworze i objętości przepuszczonego powietrza.

Jaki jest zakres pomiarowy i dokładność?

Status normy (karta PKN, 16.11.2026): PN-Z-04134-02:1981 — wersja polska, 22-06-1981, wycofana 17-10-2011; karta bez pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”; KT 159; Oznaczane substancje (tytuł normy): pary benzyny do ekstrakcji i benzen; Najmniejsze oznaczalne stężenie: karta go nie podaje; NDS (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 46 lit. a i poz. 40): benzyna ekstrakcyjna: NDS 500 mg/m³, NDSCh 1500 mg/m³, przypis 13 — równoległe oznaczanie benzenu; benzen: NDS 0,66 mg/m³ (0,2 ppm), bez NDSCh, „skóra”.

Ile trwa wykonanie badania?

Procedura obejmuje 5 kroków. Norma nie podaje czasu trwania dla wszystkich etapów — decyduje procedura laboratorium.

Jaki sprzęt jest potrzebny?

Rurki z węglem aktywnym, Pompa ssąca albo aspirator z pomiarem objętości przepuszczonego powietrza, Chromatograf gazowy.

Gdzie stosuje się to badanie?

Pary benzyny do ekstrakcji i benzenu w powietrzu na stanowiskach pracy (zakres i tytuł PN-Z-04134-02:1981); Ocena benzyny ekstrakcyjnej wobec NDS 500 mg/m³ i NDSCh 1500 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 46 lit. a) z równoległym oznaczeniem benzenu wobec NDS 0,66 mg/m³ (poz. 40).

Jakie środki ostrożności obowiązują?

Disiarczek węgla, benzynę i benzen stosować zgodnie z kartami charakterystyki.; Według dokumentacji NDS (CIOP-PIB 2022) benzen ma zharmonizowaną klasyfikację Carc. 1A i Muta. 1B; w wykazie NDS ma oznakowanie „skóra”.

Które laboratorium wykona to badanie?

Badanie wykonują laboratoria akredytowane według ISO/IEC 17025. Na LabCoda wyszukasz je po numerze normy PN-81/Z-04134/02.

🔍 Znajdź laboratorium wykonujące to badanie