🌿 Benzyna ekstrakcyjna i benzen w powietrzu na stanowiskach pracy — węgiel aktywny i chromatografia gazowa, PN-Z-04134-02

Środowisko PN-81/Z-04134/02

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty katalogowej PKN, w całości: „Określono metodę polegającą na adsorpcji par oznaczanych związków na węglu aktywnym, desorpcji par dwusiarczkiem węgla i analizie chromatograficznej otrzymanego roztworu. Metoda jest stosowana do oznaczania stężeń par benzyny do ekstrakcji benzenu w powietrzu na stanowiskach pracy. Podano wytyczne ogólne, aparaturę i przyrządy (rys.), odczynniki i roztwory, sporządzanie krzywych wzorcowych". Zdanie o przedmiocie jest na karcie zniekształcone („benzyny do ekstrakcji benzenu"); tytuł mówi jasno: „Oznaczanie par benzyny do ekstrakcji i benzenu". Karta nie podaje najmniejszego oznaczalnego stężenia.

STATUS (stan karty na 28.09.2026). Karta ma nagłówek „Wycofana" i wiersz „Data wycofania: 17-10-2011"; pól „Zastąpiona przez" i „Zastępuje" nie ma. Wydanie: publikacja 22-06-1981, 4 strony, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30. Czy dla benzyny ekstrakcyjnej stoi dziś w katalogu PKN inny, obowiązujący dokument — NIE USTALILIŚMY. Sąsiedni arkusz tej samej serii, PN-Z-04134-03 o benzynie do lakierów, ma w tej bazie wiedzy osobny wpis.

WARTOŚCI DOPUSZCZALNE — I PRZYPIS, KTÓRY WIĄŻE OBIE SUBSTANCJE. Wykaz NDS w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 26 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 447), poz. 46 „Benzyna: a) ekstrakcyjna" [8032-32-4; 8006-61-9; 64742-49-0; 93763-33-8; 101316-56-7]: NDS 500 mg/m³, NDSCh 1500 mg/m³. Przypis do tego wiersza brzmi: „Równolegle oznacza się stężenie benzenu w powietrzu". Benzen (poz. 40) [71-43-2]: NDS 0,66 mg/m³ (0,2 ppm), bez NDSCh, z oznakowaniem „skóra". Wartości różnią się ponad 750 razy — metoda, która dobrze mierzy benzynę, nie musi sięgać stężeń istotnych dla benzenu.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 28.09.2026). Wszystkie zapisy numeru 04134 z arkuszem 02: 18 pozycji u 17 laboratoriów. Postaci: „PN-81/Z-04134/02" — 7 laboratoriów, „PN-Z-04134-02:1981" — 5, „PN-81/Z-04134.02" — 4, pojedyncze „PN-81/Z 04134/02" (AB 1302) i „PN-81-Z-04134.02" (AB 1642); AB 882 używa dwóch pierwszych. Zakładka „Laboratoria" szuka zapisów ZACZYNAJĄCYCH SIĘ od „PN-81/Z-04134/02" i pokaże 7 laboratoriów w 7 pozycjach; dziesięciu pozostałych nie zobaczy. ZAWIESZENIE: w aktualnym zakresie PCA AB 1226 (wyd. nr 26 z 17.09.2026) pozycja tej normy jest zawieszona na wniosek laboratorium od 10.06.2026 do 07.12.2026 (przypis „*)" przy pozycjach złożonych pogrubioną kursywą; odczyt 29.09.2026). Liczby wyżej ją obejmują.

CO LABORATORIA OZNACZAJĄ PRZY TEJ NORMIE. Szesnaście laboratoriów wymienia benzynę ekstrakcyjną, AB 418 — „związki organiczne" z benzyną ekstrakcyjną w parametrach. Benzen wymienia jedno: AB 940 (benzyna ekstrakcyjna 20–1222 mg/m³ i benzen 0,05–15,0 mg/m³, czyli 0,015–4,63 ppm, razem z procedurą własną — według zakresu PCA wyd. nr 21 z 17.09.2026; nasza kopia ma jeszcze wydanie nr 20 z 24.07.2025 z dolną granicą benzenu 0,16 mg/m³). Granica 0,05 mg/m³ to około 7,6 % NDS benzenu (0,66 mg/m³). Pozostałe powołują normę tylko przy benzynie, choć jej tytuł obejmuje także benzen, a wykaz NDS każe go oznaczać równolegle — czy oznaczają go według innej normy, zakres przy tej pozycji nie mówi. Technika: chromatografia gazowa z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym (GC-FID) u wszystkich 17 laboratoriów, AB 882 także GC-MS.

ZAKRESY W ZAKRESACH AKREDYTACJI. Zakres w mg/m³ dla benzyny ekstrakcyjnej podaje 16 laboratoriów: dolne granice od 0,83 mg/m³ (AB 882) i 1,0 mg/m³ (AB 886) do 50 mg/m³ (AB 632), górne od 1041,7 mg/m³ (AB 484) do 13 000 mg/m³ (AB 894). Sześć laboratoriów powołuje normę razem z własną procedurą lub instrukcją (AB 300, AB 481, AB 719, AB 882, AB 886, AB 940), a AB 1642 — razem z metodą NIOSH 1550 (wydanie 2 z 15 sierpnia 1994 r.; zakres PCA wyd. nr 23 z 28.07.2026: 24,0–2083 mg/m³); AB 481 wyłącza punkty 5 i 8 normy, a AB 719 powołuje sam punkt 8. Co zawierają te punkty — NIE USTALILIŚMY.

CZEGO NIE PODAJEMY. Tekstu normy nie mieliśmy — PKN udostępnia ją odpłatnie (4 strony). Nie podajemy objętości powietrza, ilości węgla aktywnego, warunków chromatografii, sposobu rozdzielenia benzenu od benzyny, najmniejszego oznaczalnego stężenia, wzoru ani precyzji.

Zasada metody

Według karty normy: pary oznaczanych związków — benzyny do ekstrakcji i benzenu — adsorbuje się na węglu aktywnym, desorbuje disiarczkiem węgla (na karcie: „dwusiarczkiem węgla"), a otrzymany roztwór analizuje metodą chromatografii gazowej (tytuł: „z wzbogacaniem próbki"); karta wymienia krzywe wzorcowe. Wynik ocenia się wobec NDS benzyny ekstrakcyjnej 500 mg/m³ (NDSCh 1500 mg/m³), a benzen — wobec NDS 0,66 mg/m³. Najmniejszego oznaczalnego stężenia i warunków NIE PODAJEMY — karta ich nie wymienia, a tekstu normy nie mieliśmy.

Zastosowania

• Pomiary par benzyny ekstrakcyjnej w powietrzu na stanowiskach pracy — ocena wobec NDS 500 mg/m³ i NDSCh 1500 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 46 lit. a)
• Równoległe oznaczanie benzenu, którego wymaga przypis wykazu NDS — ocena wobec NDS 0,66 mg/m³ (poz. 40)

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-Z-04134-02:1981 (wersja polska)

Tytuł (PL)

Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości ropy naftowej i jej składników — Oznaczanie par benzyny do ekstrakcji i benzenu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej z wzbogacaniem próbki

Title (EN)

Air purity protection — Tests for content of crude oil and its components — Determination of extraction naphtha and benzene vapour at workplaces by gas chromatography with sample enrichment

Procedura krok po kroku

1. Status dokumentu

   Karta PKN: norma wycofana 17-10-2011, bez pola „Zastąpiona przez" (stan karty na 28.09.2026). W sprawozdaniu podaje się pełne oznaczenie z rokiem: PN-Z-04134-02:1981.

2. Pobranie próbki powietrza

   Pary benzyny ekstrakcyjnej i benzenu adsorbuje się na węglu aktywnym. Objętości i strumienia NIE PODAJEMY.

3. Desorpcja

   Związki desorbuje się z węgla aktywnego disiarczkiem węgla.

4. Oznaczenie chromatograficzne

   Roztwór analizuje się chromatografią gazową, z krzywymi wzorcowymi. Warunków NIE PODAJEMY.

5. Wynik i ocena

   Benzynę ekstrakcyjną porównuje się z NDS 500 mg/m³ i NDSCh 1500 mg/m³; równolegle ocenia się benzen wobec NDS 0,66 mg/m³, jak każe przypis wykazu NDS.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Disiarczek węgla, benzyna i benzen są skrajnie łatwopalne; benzen jest substancją rakotwórczą — roztwory wzorcowe przygotowuje się pod wyciągiem; obowiązują karty charakterystyki
• UWAGA MERYTORYCZNA: wynik samej benzyny ekstrakcyjnej nie zamyka oceny — wykaz NDS każe równolegle oznaczyć benzen, którego wartość dopuszczalna jest ponad 750 razy niższa

Najczęstsze pytania