🌿 Benzyna do lakierów (benzyna C) w powietrzu na stanowiskach pracy — węgiel aktywny i chromatografia gazowa, PN-Z-04134-03
Krótko: o co chodzi
Pary benzyny C do lakierów adsorbuje się na węglu aktywnym, pochłonięte pary desorbuje disiarczkiem węgla i oznacza w otrzymanym roztworze chromatografią gazową z wzbogacaniem próbki. Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04134-03:1981 (wersja polska); Status normy (karta PKN, 16.11.2026): PN-Z-04134-03:1981 — wersja polska, 22-06-1981, wycofana 17-10-2011; karta bez pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”; KT 159. Procedura obejmuje 5 kroków; stosuje się je m.in. do: Pary benzyny C do lakierów w powietrzu na stanowiskach pracy (zakres PN-Z-04134-03:1981), Ocena narażenia wobec NDS 300 mg/m³ i NDSCh 900 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 46 lit. b) w ramach badań i pomiarów czynników szkodliwych (t.j. Dz.U. 2025 poz. 949).
W skrócie
- Norma: PN-Z-04134-03:1981 (wersja polska)
- Kategoria: Środowisko
- Kroków procedury: 5
- Status normy (karta PKN, 16.11.2026): PN-Z-04134-03:1981 — wersja polska, 22-06-1981, wycofana 17-10-2011; karta bez pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”; KT 159
- Oznaczana substancja (karta PKN): pary benzyny C do lakierów
- Najmniejsze oznaczalne stężenie: karta go nie podaje
Przegląd
STATUS (stan na 16.11.2026). PN-Z-04134-03:1981 — norma krajowa, wersja polska, opublikowana 22-06-1981, 3 strony, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30; wycofana 17-10-2011. Karta PKN nie ma pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”. Wyszukiwarka PKN pod hasłami „Z-04134” i „benzyny” nie pokazuje nowszej normy oznaczania benzyny do lakierów na stanowiskach pracy; arkusze 00, 01 i 02 tej serii są wycofane (02 — benzyna do ekstrakcji i benzen — tego samego dnia, 17-10-2011). Benzynę do lakierów obejmowała też PN-Z-04211-02:1989 (oznaczanie 1,1,1-trójchloroetanu, freonu 11 i benzyny do lakierów na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej; węgiel aktywny, dwusiarczek węgla, oznaczalność dla benzyny do lakierów 30 mg/m³), wycofana 08-07-2015.
ZAKRES Z KARTY PKN (w całości): „Ustalono metodę polegającą na adsorpcji par benzyny C do lakierów na węglu aktywnym, desorpcji pochłoniętych par dwusiarczkiem węgla i analizie chromatograficznej otrzymanego roztworu. Metoda jest stosowana do oznaczania stężeń benzyny C do lakierów w powietrzu na stanowiskach pracy. Podano wytyczne ogólne, aparaturę i przyrządy, odczynniki i roztwory, warunki pracy chromatografu, sporządzanie krzywej wzorcowej”. Karta nie podaje najmniejszego oznaczalnego stężenia.
PRZEPISY. Załącznik nr 1 rozporządzenia w sprawie NDS i NDN w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 26 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 447), poz. 46 „Benzyna: b) do lakierów [8052-41-3; 64742-82-1; 64741-92-0; 64742-48-9]”: NDS 300 mg/m³, NDSCh 900 mg/m³, bez oznakowania „skóra”; przypis 13 o równoległym oznaczaniu benzenu stoi w wykazie tylko przy benzynie ekstrakcyjnej (lit. a). Wykaz mówi o „benzynie do lakierów” bez litery „C” z tytułu normy. Rozporządzenie w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (t.j. Dz.U. 2025 poz. 949) wiąże częstotliwość pomiarów z wynikiem ostatniego pomiaru: co najmniej raz na dwa lata przy stężeniu powyżej 0,1 do 0,5 NDS i co najmniej raz w roku powyżej 0,5 NDS (§ 4); jeżeli dwa ostatnie wyniki, uzyskane w odstępie co najmniej dwóch lat, nie przekroczyły 0,1 NDS, pracodawca może od pomiarów odstąpić (§ 7). Badania wykonuje się metodami z Polskich Norm, a w ich braku metodami rekomendowanymi i zwalidowanymi przez laboratoria (§ 16).
INNA OPUBLIKOWANA METODA O TEJ SAMEJ ZASADZIE. Metoda NIOSH 1550 „Naphthas” (wydanie 2 z 15 sierpnia 1994 r.) obejmuje m.in. eter naftowy (benzynę), rozpuszczalnik do gumy, benzynę lakową (VM&P naphtha) i benzyny typu „mineral spirits” i „Stoddard solvent”: powietrze przepuszcza się przez rurkę z węglem aktywnym z łupin orzecha kokosowego (warstwy 100 mg i 50 mg), węglowodory desorbuje 1 ml disiarczku węgla i oznacza chromatografią gazową z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym; kalibruje się roztworami w disiarczku węgla próbki rozpuszczalnika pobranej ze stanowiska. Metoda zastrzega, że składniki benzyn wymywają się w szerokim zakresie temperatur, więc inne substancje mogą przeszkadzać w oznaczaniu. To liczby metody NIOSH, nie normy PN.
CZEGO TU NIE PODAJEMY. Przebiegu oznaczania według normy poza zakresem z karty PKN: składu benzyny C, ilości węgla aktywnego, strumienia i objętości powietrza, warunków pracy chromatografu, przygotowania krzywej wzorcowej, najmniejszego oznaczalnego stężenia i wzoru obliczeniowego — tekstu normy nie było w dostępnych źródłach.
Zasada metody
Według karty PKN: pary benzyny C do lakierów z badanego powietrza adsorbuje się na węglu aktywnym, pochłonięte pary desorbuje disiarczkiem węgla (na karcie: „dwusiarczkiem węgla”), a otrzymany roztwór analizuje chromatograficznie; ilość benzyny odczytuje się z krzywej wzorcowej. Stężenie w powietrzu oblicza się z ilości benzyny w roztworze i objętości przepuszczonego powietrza.
Zastosowania
- Pary benzyny C do lakierów w powietrzu na stanowiskach pracy (zakres PN-Z-04134-03:1981)
- Ocena narażenia wobec NDS 300 mg/m³ i NDSCh 900 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 46 lit. b) w ramach badań i pomiarów czynników szkodliwych (t.j. Dz.U. 2025 poz. 949)
Kluczowe parametry
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| Status normy (karta PKN, 16.11.2026) | PN-Z-04134-03:1981 — wersja polska, 22-06-1981, wycofana 17-10-2011; karta bez pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”; KT 159 |
| Oznaczana substancja (karta PKN) | pary benzyny C do lakierów |
| Najmniejsze oznaczalne stężenie | karta go nie podaje |
| NDS (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 46 lit. b) | NDS 300 mg/m³; NDSCh 900 mg/m³; bez oznakowania „skóra” |
Norma
- Numer normy
- PN-Z-04134-03:1981 (wersja polska)
- Tytuł (PL)
- Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości ropy naftowej i jej składników — Oznaczanie par benzyny C do lakierów na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej z wzbogacaniem próbki
- Title (EN)
- Air purity protection — Tests for content of crude oil and its components — Determination of varnish naphtha C vapour at workplaces by gas chromatography with sample enrichment
Procedura krok po kroku
-
Zaplanowanie pomiaru
Ustalić stanowiska, czas i liczbę próbek.
-
Pobranie próbki
Przepuścić badane powietrze przez rurkę z węglem aktywnym i zanotować objętość przepuszczonego powietrza (strumień i objętość — według normy).
-
Desorpcja
Pochłonięte pary zdesorbować disiarczkiem węgla.
-
Analiza i obliczenie
Roztwór przeanalizować chromatograficznie, ilość benzyny odczytać z krzywej wzorcowej i obliczyć stężenie w powietrzu w mg/m³ (warunki i wzór — według normy).
-
Ocena
Porównać wynik z NDS 300 mg/m³ i NDSCh 900 mg/m³; termin następnego pomiaru — według § 4 i § 7 rozporządzenia w sprawie badań i pomiarów (t.j. Dz.U. 2025 poz. 949).
Wymagany sprzęt i aparatura
| Sprzęt | Przykład | Orientacyjna cena |
|---|---|---|
| Rurki z węglem aktywnym | adsorpcja par benzyny (karta PKN) | — |
| Pompa ssąca albo aspirator z pomiarem objętości przepuszczonego powietrza | objętość powietrza jest potrzebna do obliczenia stężenia | — |
| Chromatograf gazowy | warunki pracy chromatografu podaje norma (karta PKN) | — |
Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne
| Odczynnik | CAS | Szczegóły |
|---|---|---|
| Disiarczek węgla | 75-15-0 | desorpcja pochłoniętych par (karta PKN: „dwusiarczek węgla”) |
| Benzyna C do lakierów | — | substancja do sporządzenia krzywej wzorcowej (karta PKN) |
Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)
- Disiarczek węgla i benzynę stosować zgodnie z kartami charakterystyki.
Najczęstsze pytania
Jaka norma opisuje to badanie?
Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04134-03:1981 (wersja polska) — „Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości ropy naftowej i jej składników — Oznaczanie par benzyny C do lakierów na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej z wzbogacaniem próbki”. Tytuł angielski: „Air purity protection — Tests for content of crude oil and its components — Determination of varnish naphtha C vapour at workplaces by gas chromatography with sample enrichment”.
Na czym polega ta metoda?
Według karty PKN: pary benzyny C do lakierów z badanego powietrza adsorbuje się na węglu aktywnym, pochłonięte pary desorbuje disiarczkiem węgla (na karcie: „dwusiarczkiem węgla”), a otrzymany roztwór analizuje chromatograficznie; ilość benzyny odczytuje się z krzywej wzorcowej. Stężenie w powietrzu oblicza się z ilości benzyny w roztworze i objętości przepuszczonego powietrza.
Jaki jest zakres pomiarowy i dokładność?
Status normy (karta PKN, 16.11.2026): PN-Z-04134-03:1981 — wersja polska, 22-06-1981, wycofana 17-10-2011; karta bez pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”; KT 159; Oznaczana substancja (karta PKN): pary benzyny C do lakierów; Najmniejsze oznaczalne stężenie: karta go nie podaje; NDS (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 46 lit. b): NDS 300 mg/m³; NDSCh 900 mg/m³; bez oznakowania „skóra”.
Ile trwa wykonanie badania?
Procedura obejmuje 5 kroków. Norma nie podaje czasu trwania dla wszystkich etapów — decyduje procedura laboratorium.
Jaki sprzęt jest potrzebny?
Rurki z węglem aktywnym, Pompa ssąca albo aspirator z pomiarem objętości przepuszczonego powietrza, Chromatograf gazowy.
Gdzie stosuje się to badanie?
Pary benzyny C do lakierów w powietrzu na stanowiskach pracy (zakres PN-Z-04134-03:1981); Ocena narażenia wobec NDS 300 mg/m³ i NDSCh 900 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 46 lit. b) w ramach badań i pomiarów czynników szkodliwych (t.j. Dz.U. 2025 poz. 949).
Jakie środki ostrożności obowiązują?
Disiarczek węgla i benzynę stosować zgodnie z kartami charakterystyki.
Które laboratorium wykona to badanie?
Badanie wykonują laboratoria akredytowane według ISO/IEC 17025. Na LabCoda wyszukasz je po numerze normy PN-81/Z-04134/03.