🌿 Benzo(a)piren w powietrzu na stanowiskach pracy — sączek z włókna szklanego, ekstrakcja cykloheksanem, roztwór w acetonitrylu, wysokosprawna chromatografia cieczowa z detekcją spektrofluorymetryczną (HPLC-FLD) lub spektrofotometryczną; najmniejsze oznaczalne stężenie według normy 0,01 µg/m³ lub 0,05 µg/m³, NDS 0,002 mg/m³ (2 µg/m³), notacja „skóra”; PN-Z-04240-2:1999

Środowisko PN-Z-04240-2

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN, w całości: „Określono metodę oznaczania benzo/a/pirenu polegającą na przepuszczeniu badanego powietrza przez sączek z włókna szklanego, ekstrakcji sączka cykloheksanem, odparowaniu rozpuszczalnika, ponownym rozpuszczeniu suchej pozostałości w acetonitrylu i ilościowym oznaczaniu benzo/a/pirenu techniką wysokosprawnej chromatografii cieczowej z detekcją spektrofluorymetryczną lub spektrofotometryczną. Najmniejsze stężenie benzo/a/pirenu, jakie można oznaczyć tą metodą wynosi 0,01 mikrog/m3 (detektor spektrofluorymetryczny SF) lub 0,05 mikrog/m3 (detektor spektrofotometryczny UV-VIS)” (pisownia jak na karcie, bez kropki na końcu). Tekstu normy (5 stron) nie mieliśmy. Indeks metod CIOP z lat 2000–2017 notuje „Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne – nr 3(25) 2000”; artykułu nie czytaliśmy i nic z niego nie podajemy.

WARTOŚCI NDS (wykaz w załączniku do rozporządzenia z 26 marca 2026 r., Dz.U. 2026 poz. 447). Poz. 43: „Benzo[a]piren [50-32-8]” — NDS 0,002 mg/m³ (2 µg/m³), bez NDSCh, notacja „skóra”. Poz. 569: „Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA) – jako suma iloczynów stężeń i współczynników rakotwórczości 9 rakotwórczych WWA” — NDS 0,002 mg/m³, notacja „skóra”; według przypisu 25 współczynnik rakotwórczości benzo[a]pirenu wynosi 1, dibenzo[a,h]antracenu — 5. Najmniejsze oznaczalne stężenie według karty, 0,01 µg/m³ albo 0,05 µg/m³, to 0,5 % albo 2,5 % wartości NDS.

STATUS (stan karty na 04.10.2026). Karta PN-Z-04240-2:1999 (wersja polska) nie ma nagłówka „Wycofana” ani wiersza „Data wycofania”: publikacja 09-02-1999, 5 stron, grupa cenowa C, Sektor Zdrowia, Środowiska i Medycyny, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30; karta nie ma pola „Zastępuje”. Wyszukiwarka PKN pod hasłem „PN-Z-04240” (04.10.2026) pokazuje serię „Badania zawartości wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych”: bez etykiety „Wycofana” — arkusze 2:1999 (benzo/a/piren), 4:1999 (dibenzo/ah/antracen) i 5:2006 (dziewięć WWA na stanowiskach pracy — osobny wpis tej bazy); z etykietą „Wycofana” — 3:1999 (benzo/a/antracen i chryzen) oraz 1:1996 (benzo(a)piren w pyle zawieszonym; „Wycofana i zastąpiona przez PN-EN 15549:2008”).

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 04.10.2026). Numer 04240-2 (z łącznikiem, kropką albo ukośnikiem przed numerem arkusza) stoi w 4 rekordach u 4 laboratoriów; w aktualnych dokumentach PCA (odczyt 03.10.2026; wydania od 12.02.2026 do 22.07.2026) — w 4 wierszach u tych samych laboratoriów; przeszukanie wszystkich dokumentów PCA pobranych z BIP nie dało laboratoriów spoza kopii bazy; w żadnym dokumencie nie powtarzają się strony. Pozycja AB 746 (wyd. nr 38 z 22.07.2026) jest zapisana pogrubioną kursywą — akredytacja zawieszona na wniosek podmiotu od 17.04.2026 r. do 16.10.2026 r.; w kopii bazy przy numerze stoi gwiazdka („PN-Z-04240-2:1999 *”). Wszystkie zapisy mają postać „PN-Z-04240-2:1999”, bez dokumentów obok. Zakładka „Laboratoria” (hasło „PN-Z-04240-2”) pokazuje wszystkie 4 laboratoria — sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 04.10.2026. W dokumentach PCA AB 213, AB 746 i AB 886 tuż pod benzo(a)pirenem stoi aktualny arkusz 4 tej serii (dibenzo(a,h)antracen).

CO BADAJĄ LABORATORIA (kopia bazy i dokumenty PCA). Przedmiot: środowisko pracy — powietrze; AB 213 i AB 746 — próbki pobrane na filtry, AB 719 — na filtry, filtry preparowane lub rurki sorpcyjne preparowane z żelem krzemionkowym, AB 886 — na rurki sorpcyjne. Wielkość: stężenie (zawartość) benzo(a)pirenu. Zakresy: AB 746 — 0,080–6,94 µg/m³ i 0,050–5,0 µg w próbce (zawieszone), AB 886 — 0,00002–0,03 mg/m³ (0,02–30 µg/m³) i 0,01–22 µg w próbce, AB 213 — 0,010–8,0 µg w próbce, AB 719 — 0,0000050–0,00400 mg w próbce. Technika: wysokosprawna chromatografia cieczowa z detekcją fluorescencyjną (HPLC-FLD) — AB 213, AB 719, AB 746; AB 886 — „metoda wysokosprawnej chromatografii cieczowej (HPLC)”, bez detektora.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Pierwsze — jednostki: NDS jest w mg/m³ (0,002), zakresy laboratoriów — raz w µg/m³ (AB 746), raz w mg/m³ (AB 886), raz tylko w masie w próbce; przy przeliczaniu łatwo o błąd o trzy rzędy wielkości. Drugie — benzo(a)piren a wskaźnik WWA: wykaz ma osobną wartość dla benzo(a)pirenu (poz. 43) i dla sumy dziewięciu WWA ważonej współczynnikami rakotwórczości (poz. 569); wynik według tej normy daje tylko benzo(a)piren — do wskaźnika WWA potrzebne są wszystkie dziewięć związków (norma z serii — arkusz 5). Trzecie — detektor: karta dopuszcza detektor spektrofluorymetryczny albo UV-VIS, z oznaczalnością różniącą się pięciokrotnie; AB 886 nie podaje detektora. Czwarte — próbnik: karta mówi o sączku z włókna szklanego, a AB 886 i AB 719 podają rurki sorpcyjne lub filtry preparowane — czy to warunki normy, z karty nie wynika. Piąte — PN-Z-04240-1 (benzo(a)piren w pyle zawieszonym) jest wycofana i zastąpiona przez PN-EN 15549:2008 — to inny przedmiot, nie powietrze stanowiska pracy. Szóste — zawieszenie: pozycja AB 746 zawieszona do 16.10.2026 r.

CZEGO NIE PODAJEMY. Tekstu normy nie mieliśmy — nie podajemy objętości ani strumienia pobierania powietrza, objętości cykloheksanu i acetonitrylu, kolumny, fazy ruchomej, długości fal wzbudzenia i emisji ani obliczeń.

Zasada metody

Powietrze ze stanowiska pracy przepuszcza się przez sączek z włókna szklanego; sączek ekstrahuje się cykloheksanem, rozpuszczalnik odparowuje, pozostałość rozpuszcza w acetonitrylu, a benzo(a)piren oznacza wysokosprawną chromatografią cieczową z detekcją spektrofluorymetryczną lub spektrofotometryczną (karta PKN). Wynik porównuje się z NDS 0,002 mg/m³. Najmniejsze oznaczalne stężenie według karty — 0,01 µg/m³ (SF) lub 0,05 µg/m³ (UV-VIS). Szczegółów NIE PODAJEMY — tekstu normy nie mieliśmy.

Zastosowania

• Powietrze na stanowiskach pracy — benzo(a)piren — w aktualnych zakresach 4 laboratoriów (jedna pozycja zawieszona)
• Ocena narażenia zawodowego wobec NDS 0,002 mg/m³, notacja „skóra” (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 43 wykazu); do wskaźnika WWA (poz. 569) potrzebne są wszystkie dziewięć związków

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-Z-04240-2:1999

Tytuł (PL)

Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych — Oznaczanie benzo/a/pirenu na stanowiskach pracy metodą wysokosprawnej chromatografii cieczowej

Title (EN)

Air purity protection — Tests for polycyclic aromatic hydrocarbon content — Determination of benzo/a/pyrene at workplaces by high-performance liquid chromatography

Procedura krok po kroku

1. Pobieranie

   Powietrze przez sączek z włókna szklanego (karta PKN); objętości NIE PODAJEMY.

2. Ekstrakcja

   Sączek ekstrahuje się cykloheksanem, rozpuszczalnik odparowuje, suchą pozostałość rozpuszcza w acetonitrylu (karta PKN).

3. Analiza

   HPLC z detekcją spektrofluorymetryczną lub spektrofotometryczną (karta PKN); warunków NIE PODAJEMY.

4. Wynik i ocena

   Stężenie benzo(a)pirenu; porównanie z NDS 0,002 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447) — uwaga na jednostki µg/m³ i mg/m³.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Benzo(a)piren — notacja „skóra” w wykazie NDS; wzorce, ekstrakty, cykloheksan i acetonitryl pod wyciągiem, w rękawicach
• UWAGA MERYTORYCZNA: wynik dla samego benzo(a)pirenu nie zastępuje wskaźnika WWA (poz. 569); pozycja AB 746 zawieszona do 16.10.2026 r.

Najczęstsze pytania