🔩 Badanie ultradźwiękowe odlewów z żeliwa sferoidalnego — wykrywanie nieciągłości wewnętrznych techniką impulsową echa i ich ocena według stopni jakości uzgodnionych w zamówieniu osobno dla strefy brzegowej (1/5 grubości ścianki, najmniej 5 mm, najwyżej 30 mm) i rdzenia, z osobnymi tablicami dla odlewów małych (typowo do 200 kg) i dużych; bez badania stopnia sferoidyzacji, techniki głowic mozaikowych i techniki przepuszczania, PN-EN 12680-3

Materiały i NDT PN-EN 12680-3

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN PN-EN 12680-3:2026-04 (wersja angielska; zakres po polsku na karcie), w całości: „W niniejszym dokumencie określono wymagania dotyczące badania ultradźwiękowego odlewów z żeliwa sferoidalnego oraz technikę określania wewnętrznych nieciągłości techniką echa. Niniejszy dokument nie ma zastosowania do badań ultradźwiękowych stopnia sferoidyzacji odlewów z żeliwa sferoidalnego. Niniejszy dokument nie ma zastosowania do techniki układu fazowanego i techniki transmisji. UWAGA Technika transmisji ma niewystarczającą czułość, aby wykryć nieciągłości występujące w odlewach z żeliwa sferoidalnego i jest stosowana tylko w wyjątkowych przypadkach.” Tekst normy czytamy w próbce iTeh dokumentu SIST EN 12680-3:2026 (tekst angielski EN 12680-3:2025): od strony tytułowej przez spis treści, przedmowę europejską i rozdziały 1–3 do punktu 4.3 (strefy ścianki) na stronie 5 włącznie. Poza próbką zostają maksymalne dopuszczalne wymiary nieciągłości (4.4), kwalifikacje personelu (4.5), stopnie jakości i tablice 1–4 (4.6), cały rozdział 5 (badanie: zasady, materiał, aparatura i ośrodek sprzęgający, ustawienie zakresu i czułości, przygotowanie powierzchni, procedura, ocena i wymiarowanie nieciągłości, sprawozdanie) oraz załącznik A (istotne zmiany względem wydania poprzedniego).

WEDŁUG TEKSTU EN 12680-3:2025 (przedmowa, rozdziały 1–4.3). Dokument przygotował CEN/TC 190 „Foundry technology” (sekretariat DIN); CEN zatwierdził EN 12680-3:2025 22.09.2025; zastępuje EN 12680-3:2011, a istotne zmiany wymienia załącznik A (poza próbką). To jedna z czterech europejskich norm badań ultradźwiękowych odlewów: część 1 — odlewy staliwne ogólnego stosowania, część 2 — odlewy staliwne na części pracujące pod wysokimi obciążeniami, część 4 — badanie odlewów staliwnych techniką głowic mozaikowych (phased array). Zakres (1): wymagania dotyczące badania ultradźwiękowego odlewów z żeliwa sferoidalnego i technika wykrywania nieciągłości wewnętrznych techniką impulsową echa; dokument nie dotyczy badania ultradźwiękowego stopnia sferoidyzacji ani techniki głowic mozaikowych (phased array) i techniki przepuszczania; według uwagi technika przepuszczania ma za małą czułość, by wykryć nieciągłości występujące w odlewach z żeliwa sferoidalnego, i stosuje się ją tylko w wyjątkowych przypadkach. Powołania (2): EN ISO 16810 (zasady ogólne), EN ISO 16811 (ustawianie czułości i zakresu), EN ISO 16827 (charakteryzowanie i wymiarowanie nieciągłości), EN ISO 5577 (terminologia), EN ISO 2400 (wzorzec nr 1), EN ISO 22232-1, -2 i -3 (sprawdzanie defektoskopów, głowic i zestawów), EN ISO 7963 (wzorzec nr 2). Terminy (3): strefa brzegowa — 1/5 grubości ścianki od powierzchni, najmniej 5 mm i najwyżej 30 mm w głąb ścianki; zażużlenie (dross) — skupisko drobnych cząstek żużla (tlenków, siarczków itp.) w strefie brzegowej odlewu; według uwagi w mniejszych odlewach zażużlenie zwykle nie jest wykrywane badaniem ultradźwiękowym. Informacje w zamówieniu (4.1): przy zapytaniu i zamówieniu muszą być dostępne obszary odlewu i liczba lub odsetek odlewów objętych badaniem, stopnie jakości dla odlewów małych według tablicy 1 i ewentualnie 3 albo dla dużych według tablicy 2 i ewentualnie 4, przypisane poszczególnym obszarom, wymagania co do pisemnej procedury badania oraz ewentualne wymagania dodatkowe, a zamawiający powinien poinformować dostawcę o wymaganym naddatku na obróbkę; według uwag stopnie jakości w tablicach 1 i 3 oraz 2 i 4 można dobrać różnie, odlewy małe to zwykle odlewy seryjne, np. z automatycznych linii formierskich, o masie do 200 kg, a duże — zwykle formowane ręcznie, o masie powyżej 200 kg. Zakres badania (4.2): obszary do badania muszą być uzgodnione razem ze sposobem badania — punktowo albo przez skanowanie — i kierunkami; najlepiej zaznacza się je na rysunku odlewu. Strefy ścianki (4.3): ściankę dzieli się na strefę rdzeniową i brzegową (rysunek 1), a przy grubości do 10 mm włącznie całą ściankę traktuje się jako strefę brzegową; strefy odnoszą się do wymiarów odlewu gotowego do montażu (po obróbce wykańczającej), a jeśli odlewnia nie zna stanu końcowego, wynik dotyczy stanu dostawy; według uwagi nieciągłość dopuszczalna w strefie rdzeniowej surowego odlewu może po obróbce u klienta znaleźć się w strefie brzegowej i stać się niedopuszczalna; nieciągłość leżąca w obu strefach jest w całości nieciągłością strefy brzegowej, jeśli co najmniej 20 % jej powierzchni leży w strefie brzegowej, a w przeciwnym razie — strefy rdzeniowej.

STATUS (stan kart na 03.10.2026). Karta PN-EN 12680-3:2026-04 (wersja angielska) nie ma nagłówka „Wycofana”: publikacja 27-04-2026, 25 stron, grupa cenowa M, Sektor Hutnictwa, KT 301 Odlewnictwa, ICS 77.140.80 i 77.040.20, „Wprowadza: EN 12680-3:2025 [IDT]”, „Zastępuje: PN-EN 12680-3:2012 - wersja angielska”. Karta PN-EN 12680-3:2012 (wersja angielska, publikacja 31-01-2012, 22 strony; wprowadzała EN 12680-3:2011, zastępowała PN-EN 12680-3:2005 w wersji polskiej) ma nagłówek „Wycofana i zastąpiona przez PN-EN 12680-3:2026-04” z datą wycofania 27-04-2026. Wyszukiwarka PKN (hasło „PN-EN 12680-3”, 03.10.2026) pokazuje też wycofane PN-EN 12680-3:2005 (wersja polska) i PN-EN 12680-3:2003. W katalogu iTeh (odczyt 03.10.2026) EN 12680-3:2025 ma status „Published”, etap 60.60 od 19.11.2025, a SIST EN 12680-3:2012 — „Withdrawn” od 04.12.2025.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 03.10.2026). Numer 12680-3 stoi w 5 rekordach u 5 laboratoriów: AB 197, AB 608, AB 1336, AB 1827, AB 1978. W aktualnych dokumentach PCA (odczyt 03.10.2026, wydania od 23.04.2025 do 26.08.2026) numer stoi w 5 wierszach — po jednym u każdego; w każdym z pięciu dokumentów liczba znaczników stron równa się liczbie stron PDF, bez powtórzeń. Ponadto dokument PCA AB 1307 (wyd. nr 13 z 20.12.2024, 3 strony, znaczniki 1/3–3/3 bez powtórzeń) ma „PN-EN 12680-3:2012” przy przedmiocie „Odlewy z żeliwa sferoidalnego” w wierszu „Nieciągłości wewnętrzne, metoda ultradźwiękowa” (pozycja oznaczona *, czyli z opiniami i interpretacjami); w kopii bazy ten wiersz AB 1307 ma tylko PN-EN ISO 16810:2014-06 — AB 1307 jest więc tylko w PCA: razem 6 wierszy u 6 laboratoriów (przeszukanie wszystkich 1291 dokumentów PCA pobranych 03.10.2026 nie dało innych; 17 laboratoriów z wykazu nie ma na BIP odnośnika do dokumentu zakresu). AB 197, AB 1307, AB 1336 i AB 1827 podają wycofane „PN-EN 12680-3:2012”, AB 1978 — „PN-EN 12680-3:2026-04”, AB 608 — samo oznaczenie bez roku (pozycja w elastycznym zakresie akredytacji, znak E). We wszystkich pięciu komórkach obok stoją części 1 i 2 (PN-EN 12680-1, PN-EN 12680-2), u AB 1827 także PN-EN ISO 16810:2025-04. Żadna z tych pozycji nie jest zawieszona; dokument AB 197 zawiera adnotację o zawieszeniu części zakresu na wniosek podmiotu (pozycje pogrubioną kursywą), ale wiersz z PN-EN 12680-3 nie jest tak oznaczony. Zakładka „Laboratoria” (hasło „PN-EN 12680-3”) pokazuje 5 laboratoriów z kopii bazy, bez AB 1307 — sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 03.10.2026.

CO BADAJĄ LABORATORIA (pozycje w PCA). Przedmiot: odlewy i wyroby z żeliwa, staliwa i stopów metali nieżelaznych (AB 197), odlewy z żeliwa sferoidalnego obok odlewów staliwnych (AB 608), odlewy staliwne i żeliwne (AB 1336), odlewy (AB 1827, AB 1978), odlewy z żeliwa sferoidalnego obok odlewów staliwnych (AB 1307). Cecha: nieciągłości wewnętrzne (AB 197, AB 608, AB 1307, AB 1336) albo nieciągłości (AB 1827, AB 1978), metoda ultradźwiękowa.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Przy wydaniu: aktualne jest PN-EN 12680-3:2026-04, a cztery laboratoria powołują wycofane wydanie 2012 — zmiany opisuje załącznik A. Przy zamówieniu: bez uzgodnionych obszarów, sposobu badania, kierunków i stopni jakości wyniku nie da się ocenić (4.1, 4.2). Przy strefach: granica strefy brzegowej liczona od wymiarów po obróbce — nieznany naddatek przesuwa nieciągłość do strefy brzegowej (4.1, 4.3). Przy cienkich ściankach: do 10 mm całość jest strefą brzegową (4.3). Przy nieciągłości na granicy stref: próg 20 % powierzchni (4.3). Przy technice: ani technika przepuszczania (za mała czułość), ani głowice mozaikowe nie są objęte tą częścią (1).

CZEGO NIE PODAJEMY. Dopuszczalnych wymiarów nieciągłości, tablic stopni jakości, wymagań dla personelu, głowic, częstotliwości, ustawienia czułości, przygotowania powierzchni, procedury, oceny i wymiarowania wskazań ani zawartości sprawozdania nie czytaliśmy (4.4–5.6), podobnie jak listy zmian w załączniku A.

Zasada metody

Odlew z żeliwa sferoidalnego bada się defektoskopem ultradźwiękowym techniką impulsową echa w obszarach i kierunkach uzgodnionych w zamówieniu, punktowo albo przez skanowanie. Wskazania przypisuje się do strefy brzegowej (1/5 grubości ścianki, 5–30 mm, liczonej dla odlewu po obróbce) albo rdzeniowej i porównuje z dopuszczalnymi wartościami stopnia jakości wybranego dla danego obszaru — z tablic dla odlewów małych lub dużych.

Zastosowania

• Odlewy z żeliwa sferoidalnego — wykrywanie nieciągłości wewnętrznych (1)
• Odbiór odlewów seryjnych (zwykle do 200 kg) i dużych odlewów formowanych ręcznie według stopni jakości z zamówienia (4.1)
• Odlewy żeliwne, staliwne i ze stopów nieżelaznych — pozycje w zakresach akredytacji 6 laboratoriów w PCA

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN 12680-3:2026-04 (wersja angielska; EN 12680-3:2025 IDT)

Tytuł (PL)

Odlewnictwo — Badania ultradźwiękowe — Część 3: Odlewy z żeliwa sferoidalnego

Title (EN)

Founding — Ultrasonic testing — Part 3: Spheroidal graphite cast iron castings

Procedura krok po kroku

1. Zamówienie

   Obszary, liczba odlewów, stopnie jakości dla stref, procedura pisemna, naddatek na obróbkę (4.1). PN-EN 12680-3:2026-04 — aktualna (03.10.2026).

2. Zakres i strefy

   Sposób badania (punktowo/skanowanie) i kierunki; podział ścianki na strefę brzegową i rdzeń dla stanu po obróbce (4.2, 4.3).

3. Aparatura i czułość

   Sprawdzenie zestawu, ustawienie zakresu i czułości według rozdziału 5.3 (nieczytany).

4. Badanie i ocena

   Badanie techniką echa, przypisanie wskazań do stref, porównanie ze stopniem jakości; procedura i ocena według 5.5 (nieczytane).

5. Sprawozdanie

   Według 5.6 (nieczytane).

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Praca przy dużych odlewach — transport i stabilne podparcie przedmiotu

Najczęstsze pytania