🔩 Badanie ultradźwiękowe odlewów staliwnych o strukturze ferrytycznej ogólnego stosowania — wykrywanie i ocena nieciągłości wewnętrznych techniką impulsową echa w ściankach do 600 mm, według stopni jakości uzgodnionych dla strefy brzegowej i rdzeniowej, PN-EN 12680-1

Materiały i NDT PN-EN 12680-1

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN wydania 2026-04, w całości: „W niniejszym dokumencie określono wymagania dotyczące badania ultradźwiękowego odlewów staliwnych (o strukturze ferrytycznej) ogólnego stosowania oraz metody określania nieciągłości wewnętrznych techniką impulsową echa. Niniejszy dokument ma zastosowanie do badań ultradźwiękowych odlewów staliwnych o grubości ścianki do 600 mm włącznie - zwykle po obróbce cieplnej mającej na celu uzyskanie struktury drobnoziarnistej. W odniesieniu do większych grubości ścianek stosuje się dodatkowe uzgodnienia respektujące procedurę badania o poziomy zapisu [tak w karcie]. Niniejszy dokument nie ma zastosowania do stali austenitycznych i spoin złącznych. W przypadku części pracujących pod wysokimi obciążeniami ma zastosowanie EN 12680-2.” Mamy fragmenty próbne iTeh obu wydań: EN 12680-1:2025 (od okładki do wzoru (2) w 5.2) i EN 12680-1:2003 (do 5.3.1).

WEDŁUG WYDANIA 2025 (przedmowa, spis treści, rozdz. 1–5.2). EN 12680-1:2025 przygotowała grupa robocza CEN/TC 190/WG 10 „Testing for inner discontinuities” komitetu CEN/TC 190 „Foundry technology” (sekretariat DIN); CEN zatwierdził ją 22 września 2025 r.; zastąpiła EN 12680-1:2003, a wykaz istotnych zmian zawiera załącznik C, tablica C.1 (poza fragmentem). To jedna z czterech norm: część 2 — odlewy staliwne na elementy wysoko obciążone, część 3 — odlewy z żeliwa sferoidalnego, część 4 — badanie odlewów staliwnych techniką głowic mozaikowych (phased array). Powołania normatywne: EN ISO 16810 (zasady ogólne), EN ISO 16811 (ustawianie czułości i zakresu), EN ISO 16827 (charakteryzowanie i wymiarowanie nieciągłości), EN ISO 2400 i EN ISO 7963 (wzorce nr 1 i nr 2), EN ISO 22232-1, -2 i -3 (defektoskop, głowice, zestaw), EN ISO 5577 (terminologia). Definicje: nieciągłość punktowa — wymiary nie większe niż szerokość wiązki (3.1), rozciągła — większe (3.2); płaska — dwa wymiary mierzalne (3.3), objętościowa — trzy (3.4); strefa brzegowa — 1/3 grubości ścianki od powierzchni, najwyżej 30 mm (3.5); specjalna strefa brzegowa — zewnętrzna strefa o wymaganiach szczególnych, np. powierzchnie obrabiane, wyżej obciążone, uszczelniające (3.6); wymiar niemierzalny — mniejszy niż szerokość wiązki, zależny od wielkości głowicy i częstotliwości, w obecnej praktyce poniżej 3 mm (3.7); spawanie wykańczające (3.8); stopień jakości — górna granica wielkości nieciągłości dopuszczalnych, zależna od strefy grubości ścianki (3.9). Wymagania: zamawiający podaje obszary i liczbę albo odsetek badanych odlewów, stopnie jakości dla stref, wymaganie pisemnej procedury i ewentualne wymagania dodatkowe (4.1); dla ścianek grubszych niż 600 mm stopnie jakości, procedurę i zapis wyników uzgadniają producent i klient (4.2). Ściankę dzieli się na strefę rdzeniową i brzegowe według wymiarów odlewu gotowego do montażu; gdy odlewnia nie zna stanu końcowego, wynik dotyczy stanu „jak dostarczono” — nieciągłość dopuszczalna w rdzeniu surowego odlewu po obróbce u klienta może znaleźć się w strefie brzegowej i stać się niedopuszczalna; nieciągłość sięgającą obu stref ocenia się jak w strefie brzegowej (4.3). Nieciągłości płaskie (4.4.1): w stopniu jakości 1 niedopuszczalne są nieciągłości większe niż reflektor płaskodenny (FBH) 3 mm; wymiar w kierunku grubości ścianki nie może przekraczać 10 % grubości, a przy długości do 10 mm — 25 % grubości albo 20 mm; odstęp 10 mm rozstrzyga, czy nieciągłości ocenia się jako jedną; nieciągłość dłuższa niż 3 mm o wymiarze niemierzalnym w głąb liczy się jako 3 mm szerokości — pole A = 3L. Granice dla nieciągłości objętościowych są w tablicy 1 (poza fragmentem). Gdy badanie radiograficzne uzupełnia ultradźwiękowe, a nieciągłość wskazana radiograficznie leży w strefie rdzeniowej, jest dopuszczalna o jeden stopień łagodniej, np. stopień 3 zamiast 2 dla radiografii (4.4.3, EN 1559-2). Personel — kwalifikacja np. według EN ISO 9712 (4.5). Stopień jakości 1 stosuje się tylko do przygotowań pod spawanie i specjalnych stref brzegowych; do spoin wykańczających — wymagania materiału rodzimego, o ile nie uzgodniono inaczej (4.6). Badanie: zasady EN ISO 16810, 16811 i 16827 (5.1); przydatność materiału ocenia się, porównując wysokość echa odniesienia (zwykle pierwszego echa dna) z poziomem szumów na reprezentatywnych obszarach o równoległych powierzchniach — echo odniesienia według tablicy 2 musi być co najmniej 6 dB ponad szumy; gdy nie jest, badanie ma ograniczoną skuteczność, w sprawozdaniu podaje się najbliższą większą średnicę reflektora płaskodennego albo otworu bocznego (SDH) wykrywalną przy stosunku sygnału do szumu co najmniej 6 dB, a dalsze postępowanie uzgadniają producent i zamawiający; wzór (2) przelicza średnicę FBH na równoważną średnicę SDH (5.2).

WEDŁUG WYDANIA 2003 (to wydanie wprowadza PN-EN 12680-1:2005; porównanie fragmentów obu wydań do 5.2). Wydanie 2003 było jedną z trzech części (bez części 4) i powoływało EN 583-1, -2 i -5, EN 12223, EN 27963 oraz EN 12668-1 do -3 — w 2025 roku zastąpione normami EN ISO wymienionymi wyżej. W stopniu jakości 1 niedopuszczalne były wskazania nieciągłości płaskich o wymiarach mierzalnych — wydanie 2025 wyznacza tę granicę reflektorem FBH 3 mm. Kwalifikację personelu wydanie 2003 zalecało potwierdzać certyfikatem według EN 473, wydanie 2025 wskazuje EN ISO 9712 albo inne równoważne uznane normy. Wydanie 2025 dodało do zakresu odesłanie do części 2, zdefiniowało strefę brzegową, wymiar niemierzalny i stopień jakości, a w 4.3 — stan „jak dostarczono” i ocenę nieciągłości sięgających obu stref; dawną nieciągłość złożoną (complex discontinuity) nazywa rozciągłą. Granice 10 %, 25 % albo 20 mm, odstęp 10 mm, pole A = 3L, stopień łagodniej przy radiografii i próg 6 dB w ocenie przydatności materiału są w obu wydaniach.

STATUS (stan kart na 30.09.2026). Karta PN-EN 12680-1:2026-04 (wersja angielska) nie ma nagłówka „Wycofana” — to wydanie AKTUALNE: publikacja 27-04-2026, 37 stron, grupa cenowa R, Sektor Hutnictwa, KT 301 Odlewnictwa, ICS 77.140.80 i 77.040.20, „Wprowadza: EN 12680-1:2025 [IDT]”, „Zastępuje: PN-EN 12680-1:2005 - wersja polska”. Karta PN-EN 12680-1:2005 (wersja polska): „Wycofana i zastąpiona przez PN-EN 12680-1:2026-04”, publikacja 22-07-2005, wycofanie 27-04-2026, 35 stron, wprowadza EN 12680-1:2003 [IDT], zastępuje PN-EN 12680-1:2003 (wersja angielska). Wyszukiwarka PKN pod hasłem „PN-EN 12680-1” (30.09.2026): wydanie 2026-04 tylko w wersji angielskiej, bez etykiety; 2005 (PL) i 2003 (EN) — „Wycofana i zastąpiona przez…”. Pod tym samym hasłem wyszukiwarka pokazuje PN-EN ISO 12680-1 — to inna norma: moduł Younga wyrobów ogniotrwałych metodą impulsowego wzbudzenia drgań.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 30.09.2026). 10 rekordów u 10 laboratoriów — tyle samo komórek w aktualnych dokumentach PCA. Zapis „PN-EN 12680-1:2005” — 7 laboratoriów (AB 197, AB 313, AB 1336, AB 1425, AB 1505, AB 1827, AB 1898), „PN-EN 12680-1:2026-04” — AB 1978 (wydanie zakresu nr 1 z 26.08.2026), bez roku — AB 608 i AB 904, obie pozycje w elastycznym zakresie akredytacji (znak E; elastyczność według dokumentu PCA DA-10). Zakładka „Laboratoria” szuka zapisów ZACZYNAJĄCYCH SIĘ od „PN-EN 12680-1” i pokaże wszystkie 10 laboratoriów — sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 30.09.2026: 10. Aktualne zakresy na stronach PCA (odczyt 30.09.2026, wydania od 23.04.2025 do 02.09.2026): pozycje z tą normą nie są zawieszone (AB 197 ma zawieszoną na wniosek inną część zakresu). Kopia dzieli pozycję AB 313 na dwa rekordy — „Odlewy staliwne o grubości do” z PN-EN 12680-1:2005 i „600 mm” z PN-EN 12680-2:2005; w dokumencie PCA to jedna komórka: odlewy staliwne o grubości do 600 mm, obie części normy.

WIELKOŚĆ, PRZEDMIOT I ZAKRES. Nieciągłości wewnętrzne — 6 laboratoriów (AB 197, AB 608, AB 1336, AB 1425, AB 1505, AB 1827), nieciągłości — 4 (AB 313, AB 904, AB 1898, AB 1978); technika we wszystkich dziesięciu — metoda ultradźwiękowa. Przedmiot: odlewy staliwne — 5 laboratoriów (AB 608, AB 904, AB 1425, AB 1505, AB 1898), odlewy staliwne o grubości do 600 mm — AB 313, odlewy — AB 1827 i AB 1978, odlewy staliwne i żeliwne — AB 1336, odlewy i wyroby z żeliwa, staliwa i stopów metali nieżelaznych — AB 197; dwie ostatnie pozycje obejmują przedmiot szerszy niż część 1 (tylko staliwo o strukturze ferrytycznej) i podają obok części 2 i 3. Zakresów liczbowych pozycje nie podają — poza grubością 600 mm w AB 313, równą granicy normy.

OBOK TEJ NORMY. W tej samej komórce PCA część 2 (odlewy staliwne na elementy wysoko obciążone) — 7 laboratoriów (AB 197, AB 313, AB 608, AB 904, AB 1336, AB 1827, AB 1978), część 3 (odlewy z żeliwa sferoidalnego) — 4 (AB 197, AB 1336, AB 1827, AB 1978); AB 608 przypisuje część 3 osobnemu przedmiotowi — odlewom z żeliwa sferoidalnego (w kopii osobny rekord). Wszystkie trzy części w wydaniu 2026-04 podaje tylko AB 1978; pozostali — części 2 i 3 w wydaniach 2005 i 2012 albo bez roku. PN-EN ISO 16810 (zasady ogólne) stoi w tej samej komórce w 3 laboratoriach: AB 904 (bez roku, razem z PN-EN ISO 16811 i 16827), AB 1827 (2025-04) i AB 1898 (2014-06 i 2025-04). Rekordów z odlewami w przedmiocie i metodą ultradźwiękową kopia ma 12 u 11 laboratoriów: poza 10 rekordami tej normy to odlewy z żeliwa sferoidalnego w AB 608 (część 3) i pomiar twardości metodą UCI wyrobów hutniczych i odlewniczych w AB 099 (ASTM A1038) — rekordu z odlewami staliwnymi badanymi ultradźwiękowo bez tej normy w kopii nie ma. Zasady ogólne badań ultradźwiękowych (PN-EN ISO 16810), badanie ultradźwiękowe odkuwek (PN-EN 10228-3) i kwalifikacja personelu badań nieniszczących (PN-EN ISO 9712) mają osobne wpisy w Bazie Wiedzy.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Pierwsze — wydanie: siedem z dziesięciu laboratoriów powołuje PN-EN 12680-1:2005, wycofaną 27-04-2026; kryterium stopnia jakości 1 dla nieciągłości płaskich zmieniło się (wskazania o wymiarach mierzalnych w 2003, reflektor FBH 3 mm w 2025) — granice odczytuje się z wydania, które powołuje zamówienie. Drugie — stan odlewu: strefy odnoszą się do wymiarów odlewu gotowego do montażu; wynik badania odlewu surowego dotyczy stanu „jak dostarczono”, a nieciągłość dopuszczalna w rdzeniu może po obróbce znaleźć się w strefie brzegowej. Trzecie — przydatność materiału: gdy echo odniesienia nie jest co najmniej 6 dB ponad szumy, „brak wskazań” nie znaczy „brak nieciągłości” — sprawozdanie musi podać najmniejszy wykrywalny reflektor (FBH albo SDH). Czwarte — przedmiot: norma dotyczy staliwa o strukturze ferrytycznej o ściankach do 600 mm; nie obejmuje stali austenitycznych, spoin złącznych ani elementów wysoko obciążonych (część 2), a żeliwo sferoidalne ma część 3. Piąte — stopnie jakości: dopuszczalność zależy od stopnia przypisanego strefie; wynik bez stopnia i strefy nie mówi, czy odlew spełnia wymagania, a stopień 1 stosuje się tylko do przygotowań pod spawanie i specjalnych stref brzegowych. Szóste — numer: PN-EN ISO 12680-1 to inna norma (wyroby ogniotrwałe); w kopii nie ma jej zapisów.

CZEGO NIE PODAJEMY. Fragmenty kończą się na 5.2 (wydanie 2025) i 5.3.1 (wydanie 2003): nie podajemy granic z rysunku dla nieciągłości płaskich ani z tablicy 1 dla objętościowych, średnic reflektorów z tablicy 2, pełnej postaci wzoru (2), wymagań dla defektoskopu, głowic i ośrodka sprzęgającego (wymagania dla defektoskopu widzimy tylko w wycofanym wydaniu 2003), ustawiania zakresu i czułości, poziomów rejestracji, wymagań dla sprawozdania ani wykazu zmian z załącznika C.

Zasada metody

Odlew staliwny bada się techniką impulsową echa według zasad EN ISO 16810, 16811 i 16827: najpierw ocenia się przydatność materiału (echo odniesienia co najmniej 6 dB ponad szumy), potem wykrywa, charakteryzuje i wymiaruje nieciągłości wewnętrzne. Ściankę dzieli się na strefę brzegową (1/3 grubości, najwyżej 30 mm) i rdzeniową, a nieciągłości płaskie i objętościowe ocenia osobno według stopni jakości uzgodnionych dla stref. Wartości granic, średnic reflektorów i poziomów rejestracji NIE PODAJEMY.

Zastosowania

• Odlewy staliwne o strukturze ferrytycznej ogólnego stosowania, o ściankach do 600 mm — w zakresach 10 laboratoriów
• Odbiór odlewów według stopni jakości uzgodnionych w zamówieniu dla stref (materiał rodzimy, przygotowania pod spawanie, specjalne strefy brzegowe)
• W zakresach razem z częścią 2 (elementy wysoko obciążone — 7 laboratoriów) i częścią 3 (żeliwo sferoidalne — 4 w tej samej komórce, AB 608 osobno)

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN 12680-1:2026-04 (wersja angielska; EN 12680-1:2025 IDT)

Tytuł (PL)

Odlewnictwo — Badania ultradźwiękowe — Część 1: Odlewy staliwne ogólnego stosowania

Title (EN)

Founding — Ultrasonic testing — Part 1: Steel castings for general purposes

Procedura krok po kroku

1. Zamówienie

   Obszary i liczba albo odsetek odlewów, stopnie jakości dla stref, pisemna procedura, wymagania dodatkowe (4.1). PN-EN 12680-1:2026-04 aktualna; wydanie 2005 wycofane 27-04-2026 (stan kart na 30.09.2026).

2. Strefy i powierzchnia

   Podział ścianki na strefę brzegową i rdzeniową według wymiarów po obróbce (4.3); przygotowanie powierzchni — 5.4, NIE PODAJEMY.

3. Przydatność materiału

   Echo odniesienia (zwykle pierwsze echo dna) co najmniej 6 dB ponad szumy na reprezentatywnych obszarach o równoległych powierzchniach (5.2).

4. Badanie

   Technika impulsowa echa według EN ISO 16810, 16811 i 16827: zakres i czułość, rejestracja, charakteryzowanie i wymiarowanie nieciągłości (5.5 — NIE PODAJEMY).

5. Ocena i sprawozdanie

   Porównanie z granicami stopnia jakości dla nieciągłości płaskich (rysunek) i objętościowych (tablica 1); sprawozdanie — 5.6.

Wymagany sprzęt i aparatura

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Badanie wykonuje personel wykwalifikowany, np. według EN ISO 9712 (4.5); fragmenty normy nie zawierają ostrzeżenia bhp
• UWAGA MERYTORYCZNA: kryteria dopuszczenia zależą od wydania (2003 albo 2025) i od stopnia jakości przypisanego strefie — wynik bez nich nie rozstrzyga o przydatności odlewu

Najczęstsze pytania