🔩 Badanie ultradźwiękowe odlewów staliwnych o strukturze ferrytycznej na części pracujące pod wysokimi obciążeniami (np. korpusy turbin) — wykrywanie nieciągłości wewnętrznych techniką impulsową echa w ściankach do 600 mm i ocena nieciągłości płaskich i objętościowych według stopni jakości przypisanych strefie brzegowej i rdzeniowi, PN-EN 12680-2

Materiały i NDT PN-EN 12680-2

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN PN-EN 12680-2:2026-04, w całości: „W niniejszym dokumencie określono wymagania dotyczące badania ultradźwiękowego odlewów staliwnych (o strukturze ferrytycznej) na części pracujące pod wysokimi obciążeniami oraz metody określania nieciągłości wewnętrznych techniką impulsową echa. Wysokie obciążenia oznaczają na przykład: — wysokie wykorzystanie materiału (bliskie Rₚ₀,₂); — wysokie obciążenie statyczne i cykliczne; — w celu oceny odporności na uszkodzenia, wymagana jest ocena mechaniki pękania. Przykładem elementu odlewanego pracującego pod wysokimi obciążeniami jest obudowa turbiny, poddawana łączonemu wysokiemu obciążeniu statycznemu, cyklicznemu i termicznemu. Kierując się potrzebą zapewnienia wydajności lub bezpieczeństwa, nabywcy określają, czy elementy pracują pod wysokimi obciążeniami. W przypadku części odlewanych pracujących pod niższymi obciążeniami, przeznaczonych do ogólnego stosowania ma zastosowanie EN 12680-1. Niniejszy dokument ma zastosowanie do badań ultradźwiękowych odlewów staliwnych o grubości ścianki do 600 mm włącznie - zwykle po obróbce cieplnej mającej na celu uzyskanie struktury drobnoziarnistej. W odniesieniu do większych grubości ścianek stosuje się dodatkowe uzgodnienia respektujące procedurę badania o poziomy zapisu [tak w karcie]. Niniejszy dokument nie ma zastosowania do stali austenitycznych i spoin złącznych.” Tekst normy czytamy w próbce SIST EN 12680-2:2026 (tekst EN 12680-2:2025) od okładki przez spis treści, przedmowę i rozdziały 1–3 do punktu 4.5 włącznie. Poza próbką zostają punkt 4.6 (stopnie jakości), cały rozdział 5 (badanie: materiał, aparatura i ośrodek sprzęgający, czułość, przygotowanie powierzchni, ustawianie zakresu i czułości, granice rejestracji, charakteryzowanie i wymiarowanie, sprawozdanie), tablice i rysunki z wartościami dopuszczalnymi oraz załączniki A–D.

WEDŁUG TEKSTU EN 12680-2:2025 (przedmowa, rozdziały 1–4.5). Dokument przygotowała grupa robocza CEN/TC 190/WG 10 „Testing for inner discontinuities” komitetu CEN/TC 190 „Foundry technology” (sekretariat DIN); CEN zatwierdził go 22 września 2025 r.; zastępuje EN 12680-2:2003, a istotne zmiany wymienia załącznik D (poza próbką). To jedna z czterech europejskich norm badań ultradźwiękowych odlewów: część 1 — odlewy staliwne ogólnego stosowania, część 3 — odlewy z żeliwa sferoidalnego, część 4 — badanie odlewów staliwnych techniką głowic mozaikowych (phased array). Zakres (1) — jak w karcie; wysoko obciążone są elementy np. przy wykorzystaniu materiału bliskim Rp0,2, wysokim obciążeniu statycznym i cyklicznym albo przy ocenie fail-safe wymagającej oceny mechaniki pękania, a o tym, czy element jest wysoko obciążony, decyduje nabywca. Powołania (2): EN 1370 (stan powierzchni), EN ISO 2400 i EN ISO 7963 (wzorce nr 1 i nr 2), EN ISO 5577 (terminologia), EN ISO 16810 (zasady ogólne), EN ISO 16811 (ustawianie czułości i zakresu), EN ISO 16827 (charakteryzowanie i wymiarowanie nieciągłości), EN ISO 22232-1, -2 i -3 (defektoskop, głowice, zestaw). Definicje (3): nieciągłość punktowa — wymiary nie większe niż szerokość wiązki, rozciągła — większe; płaska — dwa wymiary mierzalne, objętościowa — trzy; strefa brzegowa — 1/3 grubości ścianki od powierzchni, najwyżej 30 mm; specjalna strefa brzegowa — zewnętrzna strefa o wymaganiach szczególnych (np. powierzchnie obrabiane, wyżej obciążone, uszczelniające); wymiar niemierzalny — mniejszy niż szerokość wiązki, zależny od wielkości głowicy i częstotliwości, w obecnej praktyce poniżej 3 mm; spawanie wykańczające; stopień jakości — górna granica wielkości nieciągłości dopuszczalnych, zależna od strefy ścianki. Informacje w zamówieniu (4.1): obszary odlewu i liczba lub odsetek odlewów objętych badaniem, stopnie jakości dla stref lub obszarów (kryteria odbioru), wymaganie pisemnej procedury badania, wymagania dodatkowe. Zakres badania (4.2): uzgodnione obszary pokrywa się najlepszą możliwą techniką, na ile pozwala kształt odlewu; przy ściankach grubszych niż 600 mm stopnie jakości, procedurę i zapis wyników uzgadniają wytwórca i odbiorca. Strefy (4.3): ściankę dzieli się na strefę rdzeniową i brzegowe (rysunek 1), odniesione do wymiarów odlewu gotowego do montażu; jeżeli odlewnia nie zna stanu końcowego, wynik dotyczy stanu „jak dostarczono” (uwaga — nieciągłość dopuszczalna w rdzeniu odlewu surowego może po obróbce u odbiorcy znaleźć się w strefie brzegowej i stać się niedopuszczalna); pojedynczą nieciągłość sięgającą obu stref ocenia się jak w strefie brzegowej. Dopuszczalna wielkość nieciągłości (4.4): poziom odbioru dla nieciągłości płaskich i objętościowych w każdej strefie i obszarze określa nabywca; wskazania bez wymiarów mierzalnych są dopuszczalne w rdzeniu, a w specjalnych strefach brzegowych i na końcach przygotowań do spawania ich liczbę ograniczają wartości tablicy 1. Nieciągłości płaskie (4.4.3.1): poziomy odbioru na rysunku 2; w stopniu jakości 1 niedopuszczalne są nieciągłości powyżej reflektora FBH 3 mm; największy wymiar w kierunku grubości ścianki nie może przekroczyć 10 % grubości ścianki, z wyjątkiem nieciągłości o długości do 10 mm, dla których granica wynosi 25 % grubości ścianki albo najwyżej 20 mm; największy odstęp, przy którym nieciągłości ocenia się jako jedną albo jako obszar, wynosi 10 mm; dla nieciągłości dłuższej niż 3 mm o niemierzalnym wymiarze w kierunku grubości przyjmuje się ten wymiar jako 3 mm, a pole liczy wzorem A = 3L (A w mm², L — długość w mm); wymiarowanie małych nieciągłości płaskich jest tym trudniejsze, im dłuższa droga dźwięku i szersza wiązka — stosuje się je zwykle do strefy brzegowej 30 mm i wymaga głowic o wiązce skupionej, np. podwójnych. Nieciągłości objętościowe (4.4.3.2): wielkości graniczne na rysunku 3 (strefa brzegowa) i 4 (rdzeń); w stopniu jakości 1 niedopuszczalne są wskazania o wymiarach mierzalnych; obszary nieciągłości w kierunku grubości — najwyżej 15 % grubości strefy brzegowej w strefie brzegowej i 15 % grubości ścianki w rdzeniu; odstęp, przy którym nieciągłości ocenia się jako jedno wskazanie — 10 mm w strefie brzegowej i 20 mm w rdzeniu; grupy pojedynczych nieciągłości (kod GIR, tablica 4) ocenia się jako osobne obszary, gdy odstęp do sąsiedniego obszaru jest większy od największego wymiaru poprzecznego każdego z nich (przykład — rysunek C.6); jeżeli przy łączeniu badań radiograficznych i ultradźwiękowych nieciągłość wskazana radiograficznie leży w rdzeniu, jest dopuszczalna o jeden stopień jakości łagodniej (np. 3 zamiast 2 dla radiografii), o ile w zamówieniu nie uzgodniono inaczej — szerzej w EN 1559-2. Personel (4.5): badanie wykonuje personel kwalifikowany, np. według EN ISO 9712 lub innych równoważnych uznanych norm.

STATUS (stan kart na 03.10.2026). Karta PN-EN 12680-2:2026-04 (wersja angielska) nie ma nagłówka „Wycofana”: publikacja 27-04-2026, 39 stron, grupa cenowa R, Sektor Hutnictwa, KT 301 Odlewnictwa, ICS 77.140.80 i 77.040.20, „Wprowadza: EN 12680-2:2025 [IDT]”, „Zastępuje: PN-EN 12680-2:2005 - wersja polska”. Karta PN-EN 12680-2:2005 (wersja polska, publikacja 26-07-2005, 36 stron) ma nagłówek „Wycofana” z datą wycofania 27-04-2026, wprowadza EN 12680-2:2003 [IDT], zastępuje PN-EN 12680-2:2003 (wersja angielska) i jest „Zastąpiona przez: PN-EN 12680-2:2026-04”; jej zakres mówił o odlewach „po normalizującej obróbce cieplnej”, zakres wydania 2026-04 — o obróbce dającej strukturę drobnoziarnistą. Wyszukiwarka PKN (hasło „PN-EN 12680-2”, 03.10.2026) pokazuje wydania 2003 (EN), 2005 (PL) i 2026-04 (EN). Dokument europejski: SIST EN 12680-2:2026 ma w katalogu iTeh status „Published” (odczyt 03.10.2026).

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 03.10.2026). Numer 12680-2 stoi w 7 rekordach u 7 laboratoriów: AB 197, AB 313, AB 608, AB 904, AB 1336, AB 1827, AB 1978. W aktualnych zakresach na stronach PCA (odczyt 03.10.2026, wydania od 23.04.2025 do 02.09.2026) AB 197, AB 313, AB 1336 i AB 1827 podają „PN-EN 12680-2:2005”, AB 1978 — „PN-EN 12680-2:2026-04”, AB 608 i AB 904 — samo oznaczenie bez roku (obie pozycje w elastycznym zakresie akredytacji, znak E). We wszystkich siedmiu komórkach obok stoi część 1 (PN-EN 12680-1). Kopia dzieli pozycję AB 313 tak, że rekord tej normy ma przedmiot „600 mm”; w dokumencie PCA to jedna komórka: odlewy staliwne o grubości do 600 mm. Zakładka „Laboratoria” („PN-EN 12680-2”) pokazuje wszystkie 7 laboratoriów; sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 03.10.2026.

CO BADAJĄ LABORATORIA (pozycje w PCA). „Nieciągłości wewnętrzne” (AB 197, AB 608, AB 1336, AB 1827) albo „Nieciągłości” (AB 313, AB 904, AB 1978), we wszystkich metodą ultradźwiękową. Przedmiot: odlewy staliwne (AB 608, AB 904), odlewy staliwne o grubości do 600 mm (AB 313), odlewy (AB 1827, AB 1978), odlewy staliwne i żeliwne (AB 1336), odlewy i wyroby z żeliwa, staliwa i stopów metali nieżelaznych (AB 197). Zakresów liczbowych pozycje nie podają — poza grubością 600 mm w AB 313, równą granicy normy. Obok stoją część 3 (odlewy z żeliwa sferoidalnego — AB 197, AB 608, AB 1336, AB 1827, AB 1978) i PN-EN ISO 16810 (AB 904, AB 1827). Część 1 (PN-EN 12680-1) ma osobny wpis w Bazie Wiedzy.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Przy wydaniu: cztery z siedmiu laboratoriów powołują PN-EN 12680-2:2005, wycofaną 27-04-2026 — wartości graniczne odczytuje się z wydania powołanego w zamówieniu; zmian między wydaniami (załącznik D) nie mamy. Przy przedmiocie: norma dotyczy staliwa o strukturze ferrytycznej, nie stali austenitycznych ani spoin złącznych (1) — pozycje „odlewy staliwne i żeliwne” (AB 1336) i „odlewy z żeliwa, staliwa i stopów metali nieżelaznych” (AB 197) obejmują więcej, niż ta część normy; żeliwo sferoidalne ma część 3. Przy wyborze części: o tym, czy element jest wysoko obciążony, decyduje nabywca (1) — badanie według części 1 nie zastępuje części 2. Przy stanie odlewu: strefy odnoszą się do wymiarów odlewu gotowego do montażu; wynik badania odlewu surowego dotyczy stanu „jak dostarczono”, a nieciągłość dopuszczalna w rdzeniu może po obróbce znaleźć się w strefie brzegowej (4.3). Przy ocenie: dopuszczalność zależy od stopnia jakości przypisanego strefie w zamówieniu (4.1 b), 4.4.1) — wynik bez stopnia i strefy nie mówi, czy odlew spełnia wymagania; nieciągłość sięgającą obu stref ocenia się jak w strefie brzegowej (4.3). Przy wymiarowaniu: wymiar niemierzalny w kierunku grubości przyjmuje się jako 3 mm (A = 3L), a małe nieciągłości płaskie w strefie brzegowej wymiaruje się głowicami o wiązce skupionej (4.4.3.1). Przy łączeniu z radiografią: złagodzenie o jeden stopień dotyczy tylko nieciągłości w rdzeniu i obowiązuje, o ile zamówienie nie stanowi inaczej (4.4.3.2). Przy grubości: powyżej 600 mm stopnie, procedurę i zapis trzeba uzgodnić (4.2).

CZEGO NIE PODAJEMY. Nie mamy punktu 4.6 ani rozdziału 5 — nie podajemy więc wymagań dla defektoskopu, głowic i ośrodka sprzęgającego, przygotowania powierzchni, ustawiania zakresu i czułości, granic rejestracji, sposobu charakteryzowania nieciągłości ani zawartości sprawozdania. Nie mamy tablic 1 i 4 ani rysunków 2–4 — nie podajemy więc liczbowych wielkości dopuszczalnych dla poszczególnych stopni jakości poza przytoczonymi wyżej. Nie mamy załączników A–D (rozdzielczość wykrywania zestawu, średnice wiązki, typy wskazań, zmiany względem wydania 2003).

Zasada metody

Głowicę ultradźwiękową prowadzi się po powierzchni odlewu i techniką impulsową echa wykrywa odbicia od nieciągłości wewnętrznych; nieciągłości klasyfikuje się jako płaskie albo objętościowe, wymiaruje i porównuje z wielkościami dopuszczalnymi dla stopnia jakości, który zamówienie przypisało strefie brzegowej albo rdzeniowi ścianki odlewu.

Zastosowania

• Odlewy staliwne o strukturze ferrytycznej na części pracujące pod wysokimi obciążeniami, ścianki do 600 mm (np. korpusy turbin — przykład z zakresu normy); 7 laboratoriów w zakresach PCA
• Pozycje PCA z odlewami staliwnymi, odlewami ogółem oraz odlewami staliwnymi i żeliwnymi — zawsze razem z częścią 1 (PN-EN 12680-1)
• Badania odbiorcze według stopni jakości uzgodnionych w zamówieniu, także w połączeniu z radiografią (EN 1559-2)

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN 12680-2:2026-04 (wersja angielska; EN 12680-2:2025 IDT)

Tytuł (PL)

Odlewnictwo — Badania ultradźwiękowe — Część 2: Odlewy staliwne na części pracujące pod wysokimi obciążeniami

Title (EN)

Founding — Ultrasonic testing — Part 2: Steel castings for highly stressed components

Procedura krok po kroku

1. Zamówienie

   Ustalić obszary i liczbę odlewów do badania, stopnie jakości dla stref, wymaganie pisemnej procedury i wymagania dodatkowe. PN-EN 12680-2:2026-04 aktualna (stan karty PKN na 03.10.2026).

2. Strefy

   Podzielić ściankę na strefy brzegowe (1/3 grubości, najwyżej 30 mm) i rdzeń według wymiarów odlewu gotowego do montażu; przy nieznanym stanie końcowym — stan „jak dostarczono”.

3. Badanie

   Pokryć uzgodnione obszary techniką impulsową echa w najlepszym możliwym układzie; szczegóły aparatury, czułości i rejestracji — rozdział 5 (poza próbką).

4. Ocena

   Sklasyfikować nieciągłości jako płaskie lub objętościowe, zwymiarować (wymiar niemierzalny = 3 mm, A = 3L) i porównać z granicami stopnia jakości strefy; nieciągłość w obu strefach — jak w strefie brzegowej.

5. Wynik

   Odlew spełnia albo nie spełnia stopnia jakości przypisanego każdej strefie; przy ściankach > 600 mm — według uzgodnień wytwórcy i odbiorcy.

Wymagany sprzęt i aparatura

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Badanie wykonuje personel kwalifikowany, np. według EN ISO 9712 (4.5)
• Wynik dla odlewu surowego może nie obowiązywać po obróbce — nieciągłość z rdzenia może trafić do strefy brzegowej i stać się niedopuszczalna (uwaga do 4.3)

Najczęstsze pytania