🔩 Badanie penetracyjne odkuwek stalowych — wykrywanie nieciągłości otwartych na powierzchnię, pisemna procedura, stan powierzchni dla klas jakości, warunki obserwacji i klasyfikacja wskazań, PN-EN 10228-2

Materiały i NDT PN-EN 10228-2

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN, w całości: „W niniejszej Normie Europejskiej opisano techniki i kryteria akceptacji, jakie należy stosować w przypadku badania penetracyjnego odkuwek stalowych. Opisana metoda jest stosowana do wykrywania nieciągłości powierzchniowych” (na karcie bez kropki na końcu). Mamy fragment próbny SIST EN 10228-2:2016 (EN 10228-2:2016 z czerwca 2016, zatwierdzona przez CEN 3 października 2015) od okładki do punktu 13 a) (strona 7) i fragment białego projektu prEN 10228-2 z sierpnia 2014 do rysunku 1 (strona 8). Przedmowa: normę przygotował ECISS/TC 111 „Steel castings and forgings” (sekretariat AFNOR); zastąpiła EN 10228-2:1998, a załącznik A wylicza istotne zmiany techniczne; seria EN 10228 ma cztery części — 1: badanie magnetyczno-proszkowe, 2: penetracyjne, 3: ultradźwiękowe odkuwek ze stali ferrytycznych i martenzytycznych, 4: ultradźwiękowe odkuwek ze stali austenitycznych i austenityczno-ferrytycznych. Powołania normatywne: EN ISO 3059 (warunki obserwacji), EN ISO 3452-1, -2 i -4 (zasady ogólne, badanie środków penetracyjnych, sprzęt), EN ISO 9712 (personel) i EN ISO 12706:2009 (terminologia).

PRZEBIEG WEDŁUG NORMY (rozdz. 4–13 wydania 2016). Przy zapytaniu i zamówieniu uzgadnia się: etap wytwarzania, na którym bada się odkuwkę, badane obszary, rodzaj penetrantu (barwny kontrastowy albo fluorescencyjny), wymaganą klasę jakości lub klasy dla poszczególnych powierzchni, kryteria rejestracji i akceptacji, jeśli inne niż w tablicy 2, obecność zamawiającego i zatwierdzenie pisemnej procedury. Badanie wykonuje się według pisemnej procedury — specyfikacji wyrobu, procedury napisanej dla zastosowania albo tej normy uzupełnionej o szczegóły — która zawiera co najmniej 16 elementów: od opisu odkuwek, kwalifikacji personelu i etapu wytwarzania, przez rodzaj środków, stan powierzchni i warunki obserwacji, czyszczenie wstępne i suszenie, nanoszenie penetrantu z temperaturą i czasem penetracji, usuwanie nadmiaru, nanoszenie wywoływacza z czasem wywoływania, po sposób zaznaczania wskazań, kryteria akceptacji, czyszczenie końcowe i sprawozdanie. Personel według EN ISO 9712. Środki (penetrant, emulgator, zmywacz, wywoływacz) zgodne z EN ISO 3452-1, dobrane do materiału i pozwalające osiągnąć wymagany poziom rejestracji (tablica 2); sprzęt zgodny z EN ISO 3452-4, np. pistolet natryskowy, aerozol, wanna zanurzeniowa. Sprawdzenie działania: czułość penetrantu według EN ISO 3452-2; temperatura odkuwki ma się mieścić w granicach podanych przez producenta środków. Końcowe badanie odbiorcze, gdy to możliwe, na odkuwce w stanie dostawy. Powierzchnia czysta, bez zgorzeliny, oleju, smaru, śladów obróbki, farby i innych zanieczyszczeń; chropowatość według tablicy 1 — przy Ra ≤ 12,5 µm osiągalna jest tylko klasa jakości 1, przy Ra ≤ 6,3 µm klasy 1, 2, 3 i 4. Badanie obejmuje, gdy to możliwe, 100 % badanej powierzchni; przebieg procesu według EN ISO 3452-1. Obserwacja zaczyna się zaraz po naniesieniu wywoływacza i trwa okresowo do końca czasu wywoływania, kiedy ocenia się wskazania ostatecznie. Warunki obserwacji według EN ISO 3059: penetranty barwne — światło białe co najmniej 500 lx na powierzchni, bez olśnień i odbić (mniejsze natężenie można uzgodnić); penetranty fluorescencyjne — co najmniej 5 min adaptacji wzroku operatora do przyciemnionego tła i co najmniej 5 min nagrzewania lampy UV-A. Klasyfikacja (13 a): wskazanie liniowe jest „odosobnione”, gdy nie leży w linii z innym wskazaniem liniowym albo gdy dzieli je od niego odległość większa niż pięciokrotna długość dłuższego z nich. W projekcie z 2014 roku dalsze punkty: wskazania współdziałające (w linii, w odstępie nie większym niż pięciokrotna długość dłuższego) ocenia się jako jedną ciągłą długość mierzoną między skrajnymi końcami; długość sumaryczna to suma długości wskazań liniowych na powierzchni odniesienia 148 mm × 105 mm (format A6); wskazanie liniowe ma długość większą niż trzykrotna szerokość, okrągłe — nie większą; wskazań pozornych od kształtu (zmiana przekroju, rowek) i wykończenia powierzchni (blizna, ślad obróbki) nie bierze się pod uwagę. Brzmienie 13 a) i wcześniejszych punktów w projekcie jest zbliżone do wydania 2016, ale nie identyczne (w projekcie kryteria rejestracji stoją w tablicy 1, w wydaniu 2016 — w tablicy 2).

STATUS (stan kart na 30.09.2026). Karta PN-EN 10228-2:2016-07 (wersja polska) nie ma nagłówka „Wycofana” — norma jest AKTUALNA: publikacja 28-09-2018, 14 stron, grupa cenowa G, Sektor Hutnictwa, KT 123 Badań Własności Metali, ICS 77.140.85 i 77.040.20, „Wprowadza: EN 10228-2:2016 [IDT]”, „Zastępuje: PN-EN 10228-2:2000 - wersja polska”. Wyszukiwarka PKN pod hasłem „PN-EN 10228-2” (30.09.2026): wydanie 2016-07 w wersji polskiej i angielskiej bez etykiety oraz PN-EN 10228-2:2000 (wersja polska) z etykietą „Wycofana i zastąpiona przez PN-EN 10228-2:2016-07 - wersja angielska”.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 30.09.2026). Wszystkie zapisy numeru 10228-2: 14 rekordów u 10 laboratoriów — tyle samo komórek w aktualnych dokumentach PCA. AB 001 (Urząd Dozoru Technicznego) ma tę pozycję w pięciu działach badań laboratoryjnych — w Poznaniu, Warszawie, Płocku, Krakowie i Gliwicach — oznaczoną gwiazdką (badania, na podstawie których laboratorium formułuje opinie i interpretacje). Zapis „PN-EN 10228-2:2016-07” ma 8 laboratoriów, bez roku — AB 608 i AB 904. Zakładka „Laboratoria” szuka zapisów ZACZYNAJĄCYCH SIĘ od „PN-EN 10228-2” i pokaże wszystkie 10 laboratoriów — sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 30.09.2026: 10. Aktualne zakresy na stronach PCA (odczyt 30.09.2026, wydania od 23.04.2025 do 02.09.2026): wszystkie pozycje stoją w obowiązujących wydaniach i żadna nie jest zawieszona.

PRZEDMIOT I CECHA. Odkuwki stalowe — 8 laboratoriów, odkuwki bez dookreślenia — AB 001 i AB 1754. Cecha: nieciągłości powierzchniowe (u większości „zewnętrzne otwarte na badaną powierzchnię”), metoda penetracyjna (AB 1505 z oznaczeniem PT). Pozycje nie mają zakresów liczbowych.

OBOK TEJ NORMY. W tych samych pozycjach stoją: PN-EN ISO 3452-1:2021-12 — zasady ogólne badania penetracyjnego (AB 001, AB 1827, AB 1978; AB 904 bez roku, razem z PN-EN ISO 3059), a w komórkach, w których obok odkuwek stoją też wyroby i materiały metalowe, także u AB 313, AB 1336, AB 1425, AB 1505, AB 1754 i AB 608 (bez roku). U AB 001 w tych samych pozycjach stoi też PN-EN 571-1:1999, a u AB 608 PN-EN 571-1 bez roku — według karty PKN wycofana 06-08-2013 i zastąpiona przez PN-EN ISO 3452-1:2013-08, a ta, wycofana 03-12-2021, przez PN-EN ISO 3452-1:2021-12, na której łańcuch się kończy (stan kart na 30.09.2026). Odkuwki bada się metodą penetracyjną bez tej normy u trzech laboratoriów — według samej PN-EN ISO 3452-1: AB 1141 (odkuwki z materiałów metalowych, jedna z dwóch pozycji także z PN-EN 571-1:1999 — zob. wyżej), AB 1348 (wyroby metalowe, w tym odkuwki) i AB 1889 (złącza spawane i odkuwki stalowe, zapis „PN-EN ISO 3452-1:2021-02”). W Bazie Wiedzy osobne wpisy mają badanie magnetyczno-proszkowe (PN-EN 10228-1) i ultradźwiękowe odkuwek ze stali ferrytycznych i martenzytycznych (PN-EN 10228-3), badanie penetracyjne według PN-EN ISO 3452-1 oraz kwalifikacja personelu według PN-EN ISO 9712.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Pierwsze — klasa jakości a powierzchnia: klasy 2, 3 i 4 wymagają chropowatości Ra ≤ 6,3 µm; na powierzchni o Ra do 12,5 µm osiągalna jest tylko klasa 1 — wynik „bez wskazań” na szorstkiej powierzchni dla wyższej klasy nie jest dowodem. Drugie — uzgodnienia: bez ustalonej klasy jakości, obszarów badania i rodzaju penetrantu sprawozdanie nie mówi, co oceniono. Trzecie — środki i temperatura: zestaw środków musi mieć sprawdzoną czułość (EN ISO 3452-2), a temperatura odkuwki mieścić się w granicach producenta środków — zbyt zimna albo gorąca odkuwka zmienia penetrację. Czwarte — obserwacja: penetranty barwne przy co najmniej 500 lx, fluorescencyjne dopiero po 5 min adaptacji wzroku i nagrzaniu lampy UV-A; obserwacja trwa do końca czasu wywoływania. Piąte — klasyfikacja: wskazania w linii bliżej niż pięciokrotna długość dłuższego liczy się jako jedno — oceniane osobno dają zaniżoną długość. Szóste — zasięg metody: badanie penetracyjne wykrywa tylko nieciągłości otwarte na powierzchnię; podpowierzchniowe i wewnętrzne wymagają innych części serii (magnetyczno-proszkowej, ultradźwiękowej).

CZEGO NIE PODAJEMY. Fragment wydania 2016 kończy się na punkcie 13 a), a projektu — na rysunku 1: nie podajemy tablicy 2 (poziomów rejestracji i kryteriów akceptacji dla klas jakości 1–4), rozdziałów o rejestracji i akceptacji (14), usuwaniu wad (15), czyszczeniu (16) i sprawozdaniu (17) ani załącznika A ze zmianami wobec EN 10228-2:1998.

Zasada metody

Na oczyszczoną powierzchnię odkuwki nanosi się penetrant (barwny albo fluorescencyjny), który wnika w nieciągłości otwarte na powierzchnię; po czasie penetracji usuwa się jego nadmiar, nanosi wywoływacz i obserwuje wskazania przy świetle białym co najmniej 500 lx albo w promieniowaniu UV-A. Wskazania klasyfikuje się (odosobnione, współdziałające, liniowe, okrągłe) i ocenia według uzgodnionej klasy jakości — kryteria stoją w tablicy 2 normy (NIE PODAJEMY).

Zastosowania

• Odkuwki stalowe — nieciągłości powierzchniowe otwarte na badaną powierzchnię — w zakresach 10 laboratoriów, w tym pięciu działów UDT (AB 001)
• Badania odbiorcze odkuwek w stanie dostawy według klasy jakości uzgodnionej przy zamówieniu

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN 10228-2:2016-07 (wersja polska i wersja angielska; EN 10228-2:2016 IDT)

Tytuł (PL)

Badania nieniszczące odkuwek stalowych — Część 2: Badanie penetracyjne

Title (EN)

Non-destructive testing of steel forgings — Part 2: Penetrant testing

Procedura krok po kroku

1. Uzgodnienia i procedura

   Etap wytwarzania, obszary, rodzaj penetrantu, klasa jakości, kryteria; pisemna procedura z co najmniej 16 elementami; personel według EN ISO 9712. PN-EN 10228-2:2016-07 aktualna (stan karty na 30.09.2026).

2. Powierzchnia

   Oczyszczona, bez zgorzeliny, oleju, smaru, farby; chropowatość według tablicy 1 dla klasy jakości; temperatura odkuwki w granicach podanych przez producenta środków.

3. Penetracja i wywoływanie

   Proces według EN ISO 3452-1: czyszczenie wstępne i suszenie, penetrant (temperatura, czas penetracji), usunięcie nadmiaru, suszenie, wywoływacz (czas wywoływania); pokrycie 100 % badanej powierzchni, gdy to możliwe.

4. Obserwacja

   Od naniesienia wywoływacza okresowo do końca czasu wywoływania; ≥ 500 lx (barwne) albo UV-A po 5 min adaptacji i 5 min nagrzewania lampy (fluorescencyjne).

5. Klasyfikacja i ocena

   Wskazania odosobnione i współdziałające (odstęp 5 × długość dłuższego), liniowe i okrągłe; ocena według tablicy 2 dla klasy jakości — kryteriów NIE PODAJEMY; sprawozdanie.

Wymagany sprzęt i aparatura

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Środki penetracyjne w aerozolu są zwykle palne, a rozpuszczalniki lotne — wentylacja, brak źródeł zapłonu; ochrona oczu i skóry przed promieniowaniem UV-A przy penetrantach fluorescencyjnych
• UWAGA MERYTORYCZNA: wyższe klasy jakości (2–4) wymagają powierzchni o Ra ≤ 6,3 µm; metoda wykrywa tylko nieciągłości otwarte na powierzchnię

Najczęstsze pytania