👁️ Badania wizualne bezpośrednie i zdalne — zasady ogólne — PN-EN 13018

Materiały PN-EN 13018

Przegląd

ZAKRES Z KARTY KATALOGOWEJ PKN, PRZYTOCZONY DOSŁOWNIE: „W niniejszej Normie Europejskiej określono ogólne zasady badań wizualnych, zarówno bezpośrednich, jak i zdalnych, w przypadku określania zgodności wyrobu z ustalonymi wymaganiami (np. stan powierzchni części, dostosowanie współpracujących powierzchni, kształt części). Niniejsza Norma Europejska nie ma zastosowania do oględzin związanych z zastosowaniem jakichkolwiek innych metod badań niszczących i nieniszczących."

BADANIE WIZUALNE JEST METODĄ BADAWCZĄ, A NIE „OBEJRZENIEM". To zdanie warto postawić na początku, bo w praktyce bywa inaczej rozumiane. Badanie wizualne prowadzone według tej normy wymaga określonych warunków — oświetlenia, dostępu, kąta obserwacji, odległości — oraz kwalifikacji personelu, tak jak każda inna metoda nieniszcząca. Sprawozdanie z takiego badania jest sprawozdaniem z badań, ze wszystkimi tego konsekwencjami.

BEZPOŚREDNIE I ZDALNE — DWA TRYBY W JEDNYM DOKUMENCIE. Badanie bezpośrednie prowadzi się okiem, ewentualnie ze środkami pomocniczymi jak lupa czy lusterko, przy zachowaniu nieprzerwanej drogi optycznej do powierzchni. Badanie zdalne korzysta z urządzeń pośredniczących: endoskopów, boroskopów, kamer, układów światłowodowych. Zakres obejmuje oba tryby wprost, ale WYMAGAŃ STAWIANYCH UKŁADOM OPTYCZNYM przy badaniu zdalnym karta katalogowa nie podaje — są w tekście normy, którego nie mieliśmy, i dlatego ich tu nie ma.

WYŁĄCZENIE, KTÓRE PORZĄDKUJE ZAKRESY AKREDYTACJI. Norma nie ma zastosowania do oględzin związanych z zastosowaniem innych metod badań — niszczących i nieniszczących. Oględziny powierzchni przy badaniu penetracyjnym czy magnetyczno-proszkowym, obejrzenie przełomu po próbie udarności, ocena wizualna próbki po badaniu korozyjnym: to wszystko należy do tamtych metod i ocenia się według tamtych dokumentów, a nie według PN-EN 13018. Powołanie tej normy przy takich oględzinach jest błędem.

CO KONKRETNIE OCENIA SIĘ TĄ METODĄ. Zakres podaje trzy przykłady: stan powierzchni części, dostosowanie współpracujących powierzchni oraz kształt części. Widać z nich, że badanie wizualne obejmuje nie tylko nieciągłości powierzchniowe, ale też cechy geometryczne i dopasowanie elementów — a więc rzeczy, których żadna inna metoda nieniszcząca nie ocenia równie wprost.

STATUS I POPRZEDNIK. Wydanie z 2016 roku wprowadza EN 13018:2016 jako identyczną i zastępuje PN-EN 13018:2004. Wersja polska ukazała się 26-09-2017. Powołania wydania z 2004 roku są nieaktualne.

JAK TĘ NORMĘ STOSUJE DOZÓR TECHNICZNY — I JEDNO WAŻNE ROZRÓŻNIENIE. Materiał Urzędu Dozoru Technicznego o badaniach wizualnych urządzeń technicznych i materiałów powołuje wprost PN-EN 13018:2016-04, ale wymienia obok niej DRUGI dokument: PN-EN ISO 17637 dla badań wizualnych ZŁĄCZY SPAWANYCH. Dla laboratorium znaczy to, że badanie spoiny nie jest przypadkiem samej PN-EN 13018 — ma własną normę, a 13018 podaje zasady ogólne. UDT opisuje ponadto rzeczy, których karta katalogowa nie zawiera, a które porządkują praktykę: metoda wizualna jest podstawową metodą badań nieniszczących i wszystkie inne badania muszą być poprzedzone oględzinami; personel wykonujący badania nieniszczące podlega COROCZNEJ KONTROLI WZROKU; oświetlenie badanej powierzchni trzeba bezwzględnie kontrolować miernikami, a nie oceniać „na oko"; badanie zdalne miejsc bez bezpośredniego dostępu bywa nazywane endoskopią i pozwala zapisać wynik w postaci zdjęć lub filmów; zalecane jest posługiwanie się każdorazowo instrukcją badania, która obok kryteriów oceny określa cel badania i sposób jego prowadzenia. W zakres badań wizualnych wchodzą też pomiary mechaniczne wykonywane typowymi narzędziami — suwmiarką, spoinomierzem, przymiarem — a większość badań prowadzi się okiem nieuzbrojonym lub przy niewielkich powiększeniach.

CZEGO NIE PODAJEMY. Tekstu normy nie mieliśmy. NIE PODAJEMY: wymaganego natężenia oświetlenia, dopuszczalnych odległości i kątów obserwacji, wymagań wobec ostrości wzroku personelu, wymagań wobec układów optycznych przy badaniu zdalnym ani zawartości sprawozdania. Te wielkości są treścią normy i to one rozstrzygają o poprawności badania.

Zasada metody

Badanie polega na obserwacji powierzchni wyrobu — okiem albo przez układ optyczny — w warunkach zapewniających rozpoznanie cech istotnych dla oceny zgodności, a następnie na porównaniu obserwowanego stanu z ustalonymi wymaganiami. Warunki obserwacji (oświetlenie, odległość, kąt, dostęp) oraz wymagania wobec personelu i układów optycznych określa norma, której tekstu nie mieliśmy i której wartości nie przytaczamy.

Zastosowania

• Ocena stanu powierzchni części maszyn i konstrukcji
• Sprawdzanie dostosowania współpracujących powierzchni i kształtu części
• Badania złączy spawanych — z zastrzeżeniem, że dla spoin właściwa jest PN-EN ISO 17637, a 13018 daje zasady ogólne
• Badania zdalne wnętrz niedostępnych — rurociągów, zbiorników, kanałów — endoskopem lub kamerą
• Kontrola odbiorcza wyrobów, w której wizualne badanie jest metodą wskazaną w wymaganiach

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN 13018:2016-04 (wersja polska; wprowadza EN 13018:2016 [IDT])

Tytuł (PL)

Badania nieniszczące — Badania wizualne — Zasady ogólne

Title (EN)

Non-destructive testing — Visual testing — General principles

Procedura krok po kroku

1. Sprawdzenie, czy badanie mieści się w zakresie normy

   Jeżeli oględziny są częścią innej metody badawczej — penetracyjnej, magnetyczno-proszkowej, próby niszczącej — ta norma NIE ma zastosowania i powoływać należy dokument tamtej metody.

2. Wybór trybu badania

   Bezpośrednie czy zdalne. Wymagania wobec układu optycznego przy badaniu zdalnym są w tekście normy — NIE PODAJEMY ich, bo tekstu nie mieliśmy.

3. Przygotowanie powierzchni

   Oczyszczenie w sposób, który nie zmienia stanu wyrobu ani nie usuwa cech podlegających ocenie.

4. Zapewnienie warunków obserwacji

   Oświetlenie, odległość, kąt i dostęp zgodnie z wymaganiami normy. WARTOŚCI NIE PODAJEMY — są w tekście. Natężenie oświetlenia na badanej powierzchni kontroluje się miernikiem, a nie ocenia wzrokowo (wymóg z praktyki dozoru technicznego).

5. Wykonanie obserwacji

   Ocena stanu powierzchni, dopasowania i kształtu wobec ustalonych wymagań.

6. Dokumentowanie

   Zapis obserwacji i rejestracja obrazu. ZAWARTOŚCI SPRAWOZDANIA NIE PODAJEMY — określa ją norma.

7. Zapis dokumentu odniesienia

   Powołać PN-EN 13018:2016-04. Powołanie wydania z 2004 roku jest nieaktualne.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Badania w przestrzeniach zamkniętych — zbiornikach, kanałach, rurociągach — wymagają procedury pracy w przestrzeni zamkniętej i asekuracji
• Badania na wysokości wymagają zabezpieczenia przed upadkiem i przeszkolenia
• Silne źródła światła mogą oślepiać — nie kierować wiązki w oczy, stosować osłony
• Badane elementy bywają gorące, ostre lub pod ciśnieniem — sprawdzić stan obiektu przed przystąpieniem
• Endoskopy i kamery wprowadzane do wnętrz maszyn — upewnić się, że maszyna jest wyłączona i zabezpieczona przed uruchomieniem

Najczęstsze pytania