🔩 Badania penetracyjne odlewów z form piaskowych, kokili i odlewania niskociśnieniowego — klasyfikacja wskazań nieliniowych pojedynczych (SP) i skupionych (CP), liniowych (LP) i rzędowych (AP), poziomy jakości z tablic 1 i 2 (np. SP 2, LP 5), ocena w ramce 105 mm × 148 mm (format A6) w najniekorzystniejszym miejscu, obserwacja okiem albo przy powiększeniu do 3×, PN-EN 1371-1

Materiały i NDT PN-EN 1371-1

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN PN-EN 1371-1:2012 (wersja angielska), w całości: „Określono badania penetracyjne wszystkich odlewów (za wyjątkiem odlewów ze stopów miedź-cyna i/lub miedź-cyna-ołów, gdzie miedź jest głównym składnikiem), wytwarzanych w konwencjonalnych formach piaskowych, kokilach i pod niskim ciśnieniem, wszędzie tam, gdzie ich gatunki i technologie odlewania stosowane są do wytwarzania odlewów. Nie dotyczy odlewów precyzyjnych wykonywanych metodą wytapianych modeli i odlewów ciśnieniowych”. Tekst normy czytamy we fragmencie próbnym SIST EN 1371-1:2012 (EN 1371-1:2011) od okładki do tablicy 1 (strona 9; tablica odczytana z obrazu strony); tablic 2 i 3 (wskazania liniowe i rzędowe, stan powierzchni) oraz załączników A–G nie mamy.

WEDŁUG TEKSTU EN 1371-1:2011 (przedmowa, wprowadzenie, rozdziały 1–9, tablica 1). Normę przygotował CEN/TC 190 „Foundry technology” (sekretariat DIN), grupa robocza WG 11 „Surface inspection”; zastąpiła EN 1371-1:1997. Jest jedną z dwóch norm o badaniach penetracyjnych odlewów (druga — EN 1371-2, odlewy precyzyjne); zmiany wobec poprzedniego wydania podaje załącznik G. Wprowadzenie: norma uzupełnia zasady ogólne badań penetracyjnych z EN 571-1 o wymagania dla odlewów; badanie jest częścią oceny jakości odlewu uzgadnianej przez producenta i odbiorcę przy zamówieniu. Zakres (rozdział 1): odlewy z konwencjonalnych form piaskowych, odlewane grawitacyjnie w kokilach i niskociśnieniowo, z wyjątkiem odlewów precyzyjnych i ciśnieniowych; wszystkie metale odlewnicze z wyjątkiem stopów miedź-cyna i/lub miedź-cyna-ołów z miedzią jako głównym składnikiem. Powołania normatywne: EN 473 (kwalifikacja personelu NDT), EN 571-1 (zasady ogólne badań penetracyjnych), EN ISO 3059 (warunki obserwacji). Warunki badania (rozdział 3): etap(y) produkcji, na których prowadzi się badanie, uzgadnia się przy zamówieniu; badanie dotyczy uzgodnionych powierzchni i uzgodnionego odsetka lub liczby odlewów; dla każdego obszaru podaje się rodzaj nieciągłości i poziom jakości; czułość zależy od metody badania i stanu powierzchni, więc penetranty i metoda mają wykrywać wymagany minimalny poziom; przeliczenie poziomów z EN 1371-1:1997 (tablica 3 tamtego wydania) na tablicę 2 obecnego podaje tablica A.1. Metoda (4.1): badanie według EN 571-1, właściwości materiałów penetracyjnych sprawdza się według specyfikacji uzgodnionych przez producenta i odbiorcę. Personel (4.2): jeżeli nie uzgodniono inaczej, wykwalifikowany według EN 473 albo równoważnego systemu certyfikacji. Przygotowanie powierzchni (4.3): czysta, bez rdzy, piasku, zgorzeliny, pozostałości masy formierskiej i powłok form, oleju, smaru, farby i innych zanieczyszczeń; śrutowanie nie jest zalecane przed badaniem, z wyjątkiem odlewów z form piaskowych — jeżeli konieczne, jak najlżejsze, by nie zasklepić nieciągłości; jeżeli ryzyko zasklepienia jest nie do przyjęcia, po śrutowaniu trawi się chemicznie i zapisuje skład kąpieli, stężenie, temperaturę, czas, zobojętnianie i płukanie; stan powierzchni według tablicy 3, chyba że w zamówieniu postanowiono inaczej (uwaga: zaleca się ocenę porównawczym wzorcem chropowatości powierzchni odlewu według EN 1370). Warunki obserwacji (4.4): okiem nieuzbrojonym albo przy powiększeniu do 3×, warunki według EN ISO 3059. Wskazania (5.1, 5.2): nieliniowe (pojedyncze albo skupione), rzędowe albo liniowe; badanie nie wyznacza wielkości nieciągłości, tylko długość wskazania L (oceniający ocenia wielkość wskazania, nie rzeczywistej nieciągłości); oznaczenia: L — długość, W — szerokość, P — penetrant, SP — wskazanie nieliniowe pojedyncze, CP — nieliniowe skupione, AP — rzędowe, LP — liniowe; liniowe (LP): największy wymiar co najmniej trzykrotnie większy od najmniejszego (L ≥ 3W); nieliniowe: L < 3W, pojedyncze (SP) albo skupione (CP — obszar wielu wskazań, których odległości nie da się zmierzyć); rzędowe (AP): liniowe w odstępie mniejszym niż długość najdłuższej nieciągłości w rzędzie albo nieliniowe w odstępie mniejszym niż 2 mm, co najmniej trzy. Poziomy jakości (5.3): według tablic 1 i 2, badanie na powierzchni o stanie z tablicy 3 zależnie od poziomu; rodzaj wskazań i poziom określa w zamówieniu odbiorca zależnie od zastosowania odlewu, przy zgodzie producenta; tablica 1 — wskazania nieliniowe pojedyncze i skupione, tablica 2 — liniowe i rzędowe; tablice są niezależne; rysunki wzorcowe w załącznikach C, D i E mają charakter wskazówki. Klasyfikacja (rozdział 6): ramkę 105 mm × 148 mm (format A6) kładzie się w najniekorzystniejszym miejscu i porównuje wskazania z poziomem równoważnym albo bezpośrednio lepszym (przy odlewie mniejszym niż ramka kryteria proporcjonalnie do powierzchni); wskazania są równoważne przy tej samej liczbie plamek nieliniowych albo tej samej długości wskazań liniowych o podobnym wyglądzie; gdy dla któregokolwiek rodzaju wskazań zaobserwowany poziom jest gorszy od zamówionego — odlew niezgodny, gdy równy albo lepszy — zgodny; przykład zapisu wymagań: SP 2, LP 5 i AP 5; uwaga: oznaczenia poziomów są umowne i nie tworzą jednego ciągu między tablicami. Ponowne badanie (rozdział 7), oczyszczanie po badaniu (rozdział 8) i sprawozdanie (rozdział 9) — według EN 571-1; trójjęzyczny wzór sprawozdania w załączniku F. Tablica 1 — poziomy dla wskazań nieliniowych (SP 01*, SP 02, SP 03, SP 1, SP 2, SP 3, SP 4, SP 5; CP 01*, CP 02, CP 03, CP 1, CP 2, CP 3; * — poziom zarezerwowany do szczególnych zastosowań): obserwacja lupą albo okiem przy powiększeniu ≤ 3 tylko dla poziomu 01, dla pozostałych okiem (powiększenie 1); długość najmniejszego uwzględnianego wskazania 0,3; 0,5; 1; 1,5; 2; 3; 5; 5 mm; największa dopuszczalna liczba wskazań nieliniowych 5, 6, 7, 8, 8, 12, 20, 32; największy dopuszczalny wymiar wskazania SP 1; 1; 1,5; 3; 6; 9; 14; 21 mm; wskazania CP (tylko stopy aluminium, najwyżej 2 na obszar) 3, 4, 6, 10, 16, 25 mm dla CP 01…CP 3, dla SP 4 i SP 5 brak (kreska); odesłania do rysunków C.1–C.5 i D.1–D.3; uwagi: ważne są tylko wartości z tablicy, czułość zależy od metody, wskazania mogą z czasem rosnąć. Tu kończy się przeczytany fragment.

STATUS (stan kart na 02.10.2026). Karta PN-EN 1371-1:2012 (wersja angielska) nie ma nagłówka „Wycofana” — norma jest AKTUALNA: publikacja 31-01-2012, 26 stron, grupa cenowa M, Sektor Hutnictwa, KT 301 Odlewnictwa, ICS 77.140.80 i 77.150.99, „Wprowadza: EN 1371-1:2011 [IDT]”, „Zastępuje: PN-EN 1371-1:2002 – wersja polska”. PN-EN 1371-1:2002 (wersja polska, wprowadzała EN 1371-1:1997) — wycofana 31-01-2012. Normy powołane w tekście są dziś wycofane: PN-EN 571-1:1999 — wycofana 06-08-2013, zastąpiona przez PN-EN ISO 3452-1:2013-08, a ta wycofana 03-12-2021 i zastąpiona przez PN-EN ISO 3452-1:2021-12 (aktualna, wersja angielska; stosowanie światła białego albo UV-A 365 nm); EN 473 — polskiej karty PN-EN 473:2008 nie ma (404), PN-EN ISO 9712:2012 (wersja polska) zastąpiła PN-EN 473:2008 i została wycofana 14-09-2022 na rzecz PN-EN ISO 9712:2022-09 (aktualna, wersja angielska). PN-EN ISO 3059:2013-06 (wersja polska) — aktualna.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 02.10.2026). Numer 1371-1 stoi w 13 rekordach u 9 laboratoriów: AB 001 (5 — ta sama pozycja w kilku lokalizacjach), AB 313, AB 608, AB 904, AB 1336, AB 1425, AB 1505, AB 1827, AB 1978 (po 1). W aktualnych zakresach na stronach PCA (odczyt 02.10.2026, wydania od 23.04.2025 do 02.09.2026) numer stoi u wszystkich 9: z rokiem „2012” u AB 001, AB 313, AB 1336, AB 1425, AB 1505, AB 1827 i AB 1978, bez roku u AB 608 i AB 904. Żaden wiersz nie jest złożony pogrubioną kursywą. Zakładka „Laboratoria” szuka zapisów ZACZYNAJĄCYCH SIĘ od „PN-EN 1371-1” i pokazuje wszystkie 9 laboratoriów i 13 pozycji — sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 02.10.2026.

CO BADAJĄ LABORATORIA (pozycje w PCA). Odlewy (metalowe) — nieciągłości powierzchniowe zewnętrzne otwarte na badaną powierzchnię, metoda penetracyjna (PT). Prawie wszędzie w tej samej pozycji stoi PN-EN ISO 3452-1:2021-12 i PN-EN 1371-2:2015-03 (odlewy precyzyjne); u AB 001 obok nadal PN-EN 571-1:1999 (wycofana), u AB 904 PN-EN ISO 3059; u AB 313, AB 1336, AB 1425, AB 1505 obok odkuwek (PN-EN 10228-2) i rur (PN-EN ISO 10893-4 i -5).

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Przy przygotowaniu: śrutowanie może zasklepić nieciągłości — dopuszczalne praktycznie tylko przy odlewach z form piaskowych i jak najlżejsze, w razie ryzyka z trawieniem chemicznym; „czysta” powierzchnia bez wskazań po mocnym śrutowaniu nie dowodzi braku wad. Przy stanie powierzchni: poziom jakości wymaga odpowiedniego wykończenia (tablica 3) — na zbyt chropowatej powierzchni drobnych wskazań się nie wykrywa. Przy ocenie: ramkę 105 × 148 mm kładzie się w NAJNIEKORZYSTNIEJSZYM miejscu; tablice 1 i 2 ocenia się niezależnie i odlew jest niezgodny, gdy choć jeden rodzaj wskazań przekracza zamówiony poziom; ocenia się wielkość wskazania, nie nieciągłości. Przy powołaniach: EN 571-1 i EN 473 zastąpiono (PN-EN ISO 3452-1:2021-12, PN-EN ISO 9712:2022-09) — wymagania dla procesu i personelu bierze się dziś z nowszych norm, a zakres z „PN-EN 571-1:1999” (AB 001) wskazuje normę wycofaną w 2013 r. Przy materiale: odlewy precyzyjne (PN-EN 1371-2) i ciśnieniowe są poza zakresem.

CZEGO NIE PODAJEMY. Nie mamy tablicy 2 (poziomy LP i AP), tablicy 3 (wymagany stan powierzchni), załącznika A (przeliczenie poziomów z wydania 1997), B (rodzaje nieciągłości), C–E (rysunki wzorcowe), F (wzór sprawozdania) ani G (zmiany) — nie podajemy więc poziomów dla wskazań liniowych i rzędowych ani wymagań chropowatości.

Zasada metody

Odlew bada się metodą penetracyjną według zasad ogólnych (dziś PN-EN ISO 3452-1) na czystej powierzchni o wykończeniu odpowiednim do poziomu jakości; wskazania obserwuje się okiem albo przy powiększeniu do 3×, dzieli na nieliniowe pojedyncze (SP), skupione (CP), liniowe (LP, L ≥ 3W) i rzędowe (AP) i w ramce 105 × 148 mm położonej w najniekorzystniejszym miejscu porównuje z poziomami jakości z tablic 1 i 2 zamówionymi przez odbiorcę.

Zastosowania

• Odlewy z form piaskowych, kokili i odlewania niskociśnieniowego ze wszystkich metali poza stopami Cu-Sn i Cu-Sn-Pb — nieciągłości otwarte na powierzchnię (9 laboratoriów)
• Odbiory odlewów według poziomów jakości SP, CP, LP, AP uzgodnionych w zamówieniu
• Granica: odlewy precyzyjne (PN-EN 1371-2) i odlewy ciśnieniowe — poza zakresem

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN 1371-1:2012 (wersja angielska; EN 1371-1:2011 IDT)

Tytuł (PL)

Odlewnictwo — Badania penetracyjne — Część 1: Odlewy wykonane w formach piaskowych, kokilach i pod niskim ciśnieniem

Title (EN)

Founding — Liquid penetrant testing — Part 1: Sand, gravity die and low pressure die castings

Procedura krok po kroku

1. Uzgodnienia

   Etap produkcji, badane powierzchnie, odsetek odlewów, rodzaj wskazań i poziom jakości dla każdego obszaru — przy zamówieniu. PN-EN 1371-1:2012 aktualna (stan kart na 02.10.2026).

2. Przygotowanie powierzchni

   Usunięcie rdzy, piasku, zgorzeliny, mas formierskich, olejów i farb; śrutowanie tylko przy odlewach piaskowych i jak najlżejsze, w razie potrzeby trawienie; stan powierzchni według tablicy 3.

3. Badanie penetracyjne

   Według zasad ogólnych (EN 571-1, dziś PN-EN ISO 3452-1) przez personel kwalifikowany (EN 473, dziś PN-EN ISO 9712); obserwacja okiem albo przy powiększeniu ≤ 3×, warunki według EN ISO 3059.

4. Klasyfikacja wskazań

   Podział na SP, CP, LP, AP; ramka 105 × 148 mm w najniekorzystniejszym miejscu; porównanie z poziomem z tablicy 1 (nieliniowe) i tablicy 2 (liniowe, rzędowe) — niezależnie.

5. Ocena i sprawozdanie

   Odlew zgodny, gdy każdy rodzaj wskazań ma poziom równy albo lepszy od zamówionego; ponowne badanie, czyszczenie i sprawozdanie według zasad ogólnych; wzór sprawozdania — załącznik F (NIE PODAJEMY).

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Materiały penetracyjne bywają palne i drażniące, trawienie chemiczne — kąpiele żrące; przy UV-A ochrona oczu; śrutowanie — pył i hałas; przeczytany fragment normy nie zawiera ostrzeżeń bhp
• UWAGA MERYTORYCZNA: normy powołane w tekście (EN 571-1, EN 473) są wycofane — proces i personel według PN-EN ISO 3452-1:2021-12 i PN-EN ISO 9712:2022-09; ocenia się wielkość wskazania, nie rzeczywistej nieciągłości

Najczęstsze pytania