🌿 Oznaczanie azotu ogólnego w glebie (azot amonowy, azotanowy, azotynowy i organiczny) zmodyfikowaną metodą Kjeldahla — 0,2–1 g gleby powietrznie suchej z kwasem salicylowym w kwasie siarkowym i tiosiarczanem sodu, mineralizacja z mieszaniną katalityczną siarczanu potasu, siarczanu miedzi i ditlenku tytanu (zamiast selenu) w temperaturze do 400 °C, destylacja amoniaku do kwasu borowego i miareczkowanie kwasem siarkowym; wynik w mg/g suchej masy, PN-ISO 11261

Środowisko PN-ISO 11261

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN PN-ISO 11261:2002 (wersja polska), w całości: „Podano metodę oznaczania azotu ogólnego (N-amonowego, N-azotanowego, N-azotynowego i azotu organicznego) w glebie. Azot w wiązaniach N-N, wiązaniach N-O i niektórych heterocyklicznych (szczególnie w pirydynie) jest tylko częściowo oznaczany. Metoda jest odpowiednia dla wszystkich gleb”. Tekst normy czytamy w próbce ISO 11261:1995 — wersji francuskiej (pierwsze wydanie, 1995-03-01) w całości: przedmowa, rozdziały 1–10 i załącznik A (bibliografia); wzór z rozdziału 8 i tablicę 1 odczytaliśmy z obrazów stron.

WEDŁUG TEKSTU ISO 11261:1995 (całość). Normę przygotował ISO/TC 190 „Jakość gleby”, podkomitet SC 3 „Metody chemiczne i właściwości gleby”; załącznik A jest informacyjny. Zakres (1): oznaczanie zawartości azotu ogólnego w glebie (w postaci amonowej, azotanowej, azotynowej i organicznej); azot w wiązaniach N-N i N-O oraz w niektórych heterocyklach (np. pirydynie) oznacza się tylko częściowo; norma ma zastosowanie do wszystkich rodzajów gleb. Powołania (2): ISO 3696 (woda do laboratoriów), ISO 5725 (precyzja), ISO 11464 (wstępne przygotowanie próbek), ISO 11465 (sucha masa i zawartość wody metodą wagową). Zasada (3): mineralizacja typu Kjeldahla, ale z katalizatorem z ditlenku tytanu (TiO2) zamiast selenu (uwaga 1 — ditlenek tytanu jest mniej szkodliwy dla środowiska niż selen). Odczynniki (4): czystości analitycznej, woda klasy 2 według ISO 3696; kwas salicylowy w kwasie siarkowym — 25 g kwasu salicylowego w 1 l stężonego kwasu siarkowego (ρ = 1,84 g/cm³); mieszanina katalityczna — 200 g siarczanu potasu, 6 g pięciowodnego siarczanu miedzi i 6 g ditlenku tytanu o strukturze anatazu, zmielone i wymieszane do jednorodności; pięciowodny tiosiarczan sodu sproszkowany tak, by przechodził przez sito 0,25 mm; wodorotlenek sodu c(NaOH) = 10 mol/l; kwas borowy ρ(H3BO3) = 20 g/l; wskaźnik — 0,1 g zieleni bromokrezolowej i 0,02 g czerwieni metylowej w 100 ml etanolu; kwas siarkowy c(H+) = 0,01 mol/l. Aparatura (5): kolby lub probówki do mineralizacji 50 ml, blok mineralizacyjny (uwaga 2 — można użyć szklanych probówek w otworach bloku aluminiowego), aparat do destylacji najlepiej typu Parnasa-Wagnera, biureta z podziałką 0,01 ml lub mniejszą. Przygotowanie próbek (6): według ISO 11464 (uwaga 3 — w próbkach o dużej zawartości azotu amonowego lub azotanowego mogą wystąpić straty azotu, dlatego należy unikać nadmiernego suszenia, 105 °C). Wykonanie (7): naważkę gleby powietrznie suchej od 0,2 g (spodziewana zawartość azotu ok. 0,5 %) do 1 g (ok. 0,1 %) umieszcza się w kolbie, dodaje 4 ml kwasu salicylowego w kwasie siarkowym i miesza do dobrego zwilżenia gleby; pozostawia co najmniej na kilka godzin (lub na noc); przez suchy lejek sięgający do bańki kolby dodaje 0,5 g tiosiarczanu sodu i ostrożnie ogrzewa, aż ustanie pienienie; po ochłodzeniu dodaje 1,1 g mieszaniny katalitycznej i ogrzewa do sklarowania — łagodnie wrze najwyżej 5 h, tak by kwas siarkowy skraplał się na ok. 1/3 wysokości szyjki, a temperatura roztworu nie przekraczała 400 °C (uwaga 4 — zwykle wystarczają 2 h wrzenia); po mineralizacji kolbę chłodzi się, powoli, mieszając, dodaje ok. 20 ml wody, zawiesza nierozpuszczoną pozostałość i przenosi do aparatu destylacyjnego, płucząc trzykrotnie wodą; do kolby stożkowej 100 ml odmierza 5 ml kwasu borowego i umieszcza ją pod chłodnicą tak, by koniec chłodnicy był zanurzony; przez lejek aparatu wlewa się powoli 20 ml wodorotlenku sodu, oddestylowuje ok. 40 ml destylatu (ilość zależy od aparatu), spłukuje koniec chłodnicy, dodaje kilka kropli wskaźnika i miareczkuje kwasem siarkowym do zmiany barwy na fioletową (uwaga 5 — możliwe jest miareczkowanie potencjometryczne, punkt końcowy pH = 5,0; uwaga 6 — przy destylacji z parą wodną szybkość do ok. 25 ml/min, destylację kończy się po zebraniu ok. 100 ml destylatu); w tych samych warunkach, bez gleby, wykonuje się próbę ślepą. Wynik (8): wN = (V1 − V0) · c(H+) · MN / m · (100 + wH2O) / 100, w miligramach na gram, gdzie V1 i V0 to objętości kwasu siarkowego w ml zużyte na próbkę i próbę ślepą, c(H+) — stężenie jonów wodorowych kwasu w mol/l (przy kwasie siarkowym 0,01 mol/l c(H+) = 0,02 mol/l), MN = 14 g/mol, m — masa gleby powietrznie suchej w g, wH2O — zawartość wody w procentach masowych przy suszeniu w suszarce według ISO 11465; wynik zaokrągla się do dwóch cyfr znaczących. Precyzja (9): według ISO 5725, z badania w 1992 r. w 14 laboratoriach na 4 glebach (tablica 1, po odrzuceniu wyników odstających): przy zawartości 0,98 mg/g r = 0,17 i R = 0,76 mg/g; przy 3,11 mg/g r = 0,33 i R = 1,62 mg/g; przy 6,70 mg/g r = 0,54 i R = 3,00 mg/g; przy 10,88 mg/g r = 0,74 i R = 2,50 mg/g; różnica między dwoma oznaczeniami nie powinna przekraczać 15 % zawartości azotu ogólnego poniżej 2 mg/g i 10 % powyżej 2 mg/g. Sprawozdanie (10): powołanie normy, pełna identyfikacja próbki, wyniki oraz szczegóły czynności spoza normy lub nieobowiązkowych i okoliczności, które mogły wpłynąć na wynik.

STATUS (stan karty na 03.10.2026). Karta PN-ISO 11261:2002 (wersja polska, publikacja 10-01-2002, 9 stron, grupa cenowa E) nie ma nagłówka „Wycofana”: Sektor Zdrowia, Środowiska i Medycyny, KT 191 Chemii Gleby, ICS 13.080.10, „Wprowadza: ISO 11261:1995 [IDT]”. Wyszukiwarka PKN (hasło „PN-ISO 11261”, 03.10.2026) pokazuje tylko to wydanie. Dokument międzynarodowy: ISO 11261:1995 ma w katalogu iTeh status „Published”, etap 90.20 — przegląd okresowy rozpoczęty 15-07-2026 (odczyt 03.10.2026).

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 03.10.2026). Numer 11261 stoi w 7 rekordach u 7 laboratoriów: AB 176, AB 333, AB 646, AB 696, AB 894, AB 945, AB 1436. W aktualnych zakresach na stronach PCA (odczyt 03.10.2026, wydania od 19.08.2024 do 29.06.2026) sześć laboratoriów podaje „PN-ISO 11261:2002”, a AB 333 — „PN ISO 11261:2002” (bez łącznika). Zakładka „Laboratoria” („PN-ISO 11261”) pokazuje 6 laboratoriów — wszystkie poza AB 333, którego zapis bez łącznika nie zaczyna się od tego klucza; sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 03.10.2026.

CO BADAJĄ LABORATORIA (pozycje w PCA). „Zawartość azotu ogólnego” (AB 176, AB 333, AB 646, AB 696), „Zawartość azotu Kjeldahla” (AB 894, AB 945) i „Zawartości azotu ogólnego Kjeldahla” (AB 1436), we wszystkich „Metoda miareczkowa”. Przedmiot: gleba (AB 333, AB 696, AB 894, AB 945, AB 1436), gleba, grunty, osady ściekowe i osad denny (AB 176), grunty, osady denne, osady ściekowe i odpady o ośmiu kodach (AB 646). Zakresy: (50–80000) mg/kg (AB 176), (0,18–25) g/kg (AB 333), (0,02–18,5) % (AB 646), (0,1–5) % (AB 696), (0,7–80) g/kg (AB 894), (0,01–4,00) % (AB 945), (1,0–25) g/kg (AB 1436). Obok stoją sucha masa według PN-ISO 11465 (AB 176, AB 333), azot całkowity po suchym spalaniu według PN-ISO 13878 i węgiel według PN-ISO 10694 (AB 696; AB 945 — węgiel).

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Przy nazwie cechy: trzy laboratoria piszą „azot Kjeldahla”, a norma oznacza azot ogólny — amonowy, azotanowy, azotynowy i organiczny (1), a procedura przewiduje przed mineralizacją działanie kwasem salicylowym w kwasie siarkowym i tiosiarczanem sodu (7) — wynik bez tego etapu nie jest wynikiem według tej normy. Przy przedmiocie: norma dotyczy gleb (1) — pozycje z osadami ściekowymi, osadem dennym i odpadami (AB 176, AB 646) wychodzą poza jej zakres. Przy zakresie: norma nie podaje zakresu stosowania; naważki 0,2–1 g odpowiadają spodziewanej zawartości ok. 0,5–0,1 % (7), a precyzję wyznaczono dla 0,98–10,88 mg/g (9) — górne granice wszystkich siedmiu pozycji (od 25 g/kg do 18,5 %) leżą powyżej najwyższej zawartości z badania precyzji (10,88 mg/g, czyli 10,88 g/kg). Przy próbce: nadmierne suszenie (105 °C) grozi stratą azotu w próbkach bogatych w azot amonowy lub azotanowy (uwaga 3) — naważkę bierze się z gleby powietrznie suchej, a na suchą masę przelicza zawartością wody według ISO 11465 (8). Przy mineralizacji: temperatura roztworu nie może przekroczyć 400 °C, czas wrzenia — najwyżej 5 h (7). Przy stężeniu titranta: we wzorze stoi stężenie jonów wodorowych c(H+), a nie stężenie kwasu siarkowego — przy kwasie siarkowym 0,01 mol/l podstawia się c(H+) = 0,02 mol/l (8); odczynnik 4.7 norma określa od razu jako c(H+) = 0,01 mol/l. Pomylenie tych wartości zmienia wynik dwukrotnie. Przy wyniku: zawartość podaje się w mg/g z dwiema cyframi znaczącymi (8), a różnica dwóch oznaczeń nie powinna przekraczać 15 % (poniżej 2 mg/g) albo 10 % (powyżej 2 mg/g) (9).

CZEGO NIE PODAJEMY. Norma (czytana w całości) nie podaje granicy oznaczalności, zakresu stosowania ani wymagań dla gleb — nie podajemy ich i my. Nie podajemy też ostrzeżeń bezpieczeństwa spoza tekstu normy.

Zasada metody

Glebę traktuje się kwasem salicylowym w kwasie siarkowym i tiosiarczanem sodu, a następnie mineralizuje w kwasie siarkowym z katalizatorem z ditlenkiem tytanu; po zalkalizowaniu amoniak oddestylowuje się do kwasu borowego i miareczkuje kwasem siarkowym, a z różnicy objętości względem próby ślepej liczy azot ogólny w mg/g suchej masy.

Zastosowania

• Gleby wszystkich rodzajów — azot ogólny (amonowy, azotanowy, azotynowy i organiczny) (zakres normy); 7 laboratoriów w zakresach PCA
• Grunty, osady ściekowe, osady denne i odpady — w zakresach PCA dwóch laboratoriów, poza zakresem normy
• Badania gleb razem z suchą masą (PN-ISO 11465), azotem po suchym spalaniu (PN-ISO 13878) i węglem (PN-ISO 10694)

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-ISO 11261:2002 (wersja polska; ISO 11261:1995 IDT)

Tytuł (PL)

Jakość gleby — Oznaczanie azotu ogólnego — Zmodyfikowana metoda Kjeldahla

Title (EN)

Soil quality — Determination of total nitrogen — Modified Kjeldahl method

Procedura krok po kroku

1. Próbka

   Glebę przygotować według ISO 11464, bez nadmiernego suszenia (105 °C); odważyć 0,2–1 g gleby powietrznie suchej. PN-ISO 11261:2002 aktualna (stan karty PKN na 03.10.2026).

2. Działanie wstępne

   Dodać 4 ml kwasu salicylowego w kwasie siarkowym, wymieszać, pozostawić co najmniej kilka godzin; dodać 0,5 g tiosiarczanu sodu i ostrożnie ogrzewać do ustania pienienia.

3. Mineralizacja

   Po ochłodzeniu dodać 1,1 g mieszaniny katalitycznej i łagodnie gotować do sklarowania, najwyżej 5 h, temperatura roztworu ≤ 400 °C (zwykle wystarczają 2 h).

4. Destylacja

   Ochłodzić, powoli dodać ok. 20 ml wody, przenieść do aparatu; destylować po dodaniu 20 ml NaOH 10 mol/l ok. 40 ml destylatu do 5 ml kwasu borowego.

5. Miareczkowanie

   Dodać wskaźnik i miareczkować kwasem siarkowym c(H+) = 0,01 mol/l do barwy fioletowej; wykonać próbę ślepą bez gleby.

6. Wynik

   wN = (V1 − V0) · c(H+) · 14 / m · (100 + wH2O) / 100 w mg/g, dwie cyfry znaczące; sprawdzić różnicę dwóch oznaczeń (15 % / 10 %).

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Norma zastępuje selen ditlenkiem tytanu jako katalizatorem, bo jest on mniej szkodliwy dla środowiska (uwaga 1)
• Tiosiarczan sodu dodaje się przez suchy lejek, mieszaninę ogrzewa ostrożnie do ustania pienienia, a wodę po mineralizacji dodaje się do ochłodzonej kolby powoli, mieszając (7)

Najczęstsze pytania