🌿 Azot Kjeldahla w osadach ściekowych, uzdatnionych bioodpadach i glebie — porcja 0,2–1 g suchej próbki (albo próbka wilgotna lub ciekła o odpowiadającej suchej masie), 10 ml kwasu siarkowego i 2,5 g katalizatora K2SO4:CuSO4:TiO2 10:1:1, mineralizacja w bloku do 400 °C, destylacja amoniaku po dodaniu NaOH do kwasu borowego i miareczkowanie kwasem siarkowym lub solnym; azotany i azotyny nie wchodzą do wyniku, LOD zwykle 0,03 % N, LOQ 0,1 % N, PN-EN 16169

Środowisko PN-EN 16169

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN PN-EN 16169:2012 (wersja angielska): „Określono metodę oznaczania azotu metodą Kjeldahla zgodnie z procedurą Kjeldahla w osadach ściekowych, uzdatnionych bioodpadach i glebach. Metoda nie obejmuje azotanów i azotynów. Związki azotu z wiązaniami N-N, N-O i niektóre związki heterocykliczne (pirydyny) oznaczane są tylko częściowo. UWAGA Typowy LOQ wynosi 0,1 % N; typowe LOD wynosi 0,03 % N (przy użyciu 0,25 N kwasu siarkowego do miareczkowania)”. Tekst normy czytamy w próbce iTeh dokumentu SIST EN 16169:2013 (tekst EN 16169:2012, angielski): od strony tytułowej przez spis treści, przedmowę, wprowadzenie, rozdziały 1–8 do początku mineralizacji w punkcie 9.2 (dodanie katalizatora) włącznie. Poza próbką zostaje dalsza część punktu 9.2 (program ogrzewania), punkty 9.3–9.5 (miareczkowanie, sprawdzenie działania, próba ślepa), rozdziały 10–13 (obliczenia, wyrażanie wyników, precyzja, sprawozdanie) i załącznik A.

WEDŁUG TEKSTU EN 16169:2012 (wprowadzenie, rozdziały 1–8, początek 9.2). Normę przygotował CEN/TC 400 „Normy horyzontalne dla osadów, bioodpadów i gleby” (sekretariat DIN) na mandacie Komisji Europejskiej M/330; CEN zatwierdził ją 24.05.2012. Walidacja (tabela 1): osad komunalny, kompost świeży i kompost, gleba z dodatkiem osadu i gleba rolnicza. Zakres (1): azot Kjeldahla według procedury Kjeldahla w osadach ściekowych, uzdatnionych bioodpadach i glebie; azotany i azotyny nie wchodzą; związki z azotem w wiązaniach N–N i N–O oraz niektóre heterocykle (pirydyny) oznacza się tylko częściowo; granica wykrywalności zwykle 0,03 % azotu, granica oznaczalności 0,1 % azotu (przy miareczkowaniu kwasem siarkowym 0,25 mol/l). Powołania (2): EN 15934 (sucha masa), EN 16179 (przygotowanie próbek), EN ISO 3696, EN ISO 5667-15 (przechowywanie osadów), ISO 18512 (przechowywanie gleby). Definicja (3.1, za EN 13342:2000): azot pochodzący z wolnego amoniaku, nieorganicznych związków amonowych i tych organicznych związków azotu, które opisana mineralizacja (katalityczna, kwasem siarkowym) przeprowadza w siarczan amonu. Zasada (4): materiał wysuszony i zhomogenizowany, wilgotny lub ciekły mineralizuje się w probówce Kjeldahla kwasem siarkowym; temperaturę podnosi dodatek siarczanu potasu, katalizatorem jest np. mieszanina ditlenku tytanu i siarczanu miedzi; po dodaniu wodorotlenku sodu amoniak oddestylowuje się, skrapla i odbiera w roztworze kwasu borowego (albo rozcieńczonego kwasu siarkowego), po czym miareczkuje kwasem siarkowym lub solnym. Źródła błędów (5): azot z wiązań N–N i N–O (np. związki azowe, nitrowe i nitrozowe, hydrazyny, hydrazony, oksymy, pirazolony, izoksazole, diazyny i triazyny) nie jest ujmowany w całości; frakcja nieorganiczna (azotany i azotyny) nie jest oznaczana; zanieczyszczenie aparatury — płukanie po każdej serii i oznaczenia ślepe; ilość kwasu siarkowego zależy od składu próbki (tabela 2: zużycie kwasu 36 mol/l w ml na gram — węgiel organiczny gleby 10,0, materia organiczna gleby 5,8, Al2O3 1,63, Fe2O3 1,04, ił 0,60, CaCO3 0,55, pył 0,33, piasek 0, kwas salicylowy 6,76, Na2S2O3 0,58, żelazo zredukowane 1,50); przy próbkach bogatych w materię organiczną stosunek próbki do kwasu co najmniej 1:10 (masa do objętości); temperatura bloku nie wyżej niż 400 °C, by nie tracić analitu. Odczynniki (6): woda klasy 2 według EN ISO 3696; kwas siarkowy ρ = 1,84 g/ml; mieszanina katalityczna — 200 g K2SO4, 20 g CuSO4·5H2O i 20 g TiO2 w odmianie anatazu, utarte i wymieszane (10:1:1), dostępna też w handlu; wodorotlenek sodu 10 mol/l; roztwór kwasu borowego 20 g/l; wskaźnik mieszany — 0,1 g zieleni bromokrezolowej i 0,02 g czerwieni metylowej w 100 ml etanolu; kwas siarkowy lub solny c(H+) = 0,01–0,50 mol/l. Aparatura (7): kolby lub probówki Kjeldahla, blok do mineralizacji kwasem siarkowym w temperaturze bliskiej 400 °C, aparat destylacyjny np. Parnasa–Wagnera albo inny z wytwornicą pary. Próbki (8): glebę przechowuje się według ISO 18512, osady według EN ISO 5667-15, bioodpady — jak glebę; przygotowanie według EN 16179; wyniki odnosi się do suchej masy, więc dla próbek wilgotnych i ciekłych suchą masę oznacza się w osobnej porcji według EN 15934. Mineralizacja (9.2, początek): porcja ok. 0,2–1 g próbki suchej albo próbki niesuszonej o odpowiadającej suchej masie, ważona z dokładnością 0,1 %; większe porcje są możliwe — masę dobiera się do zawartości azotu; dla wersji półmikro i makro — kolby lub probówki o odpowiedniej pojemności; 10 ml kwasu siarkowego (uwaga 1: ilość można dostosować do wielkości naczynia); wymieszać do pełnego zwilżenia próbki, odstawić do ostygnięcia, dodać 2,5 g mieszaniny katalitycznej.

STATUS (stan karty na 03.10.2026). Karta PN-EN 16169:2012 (wersja angielska, publikacja 22-10-2012, 12 stron, grupa cenowa F) nie ma nagłówka „Wycofana”: Sektor Zdrowia, Środowiska i Medycyny, KT 121 Jakości Wody — Badania Chemiczne — Substancje Nieorganiczne, ICS 13.030.01 i 13.080.10, „Wprowadza: EN 16169:2012 [IDT]”; karta nie ma pól „Zastępuje” ani „Zastąpiona przez”. Polskiej wersji językowej w wyszukiwarce PKN (hasło „PN-EN 16169”, 03.10.2026) nie ma. W katalogu iTeh (odczyt 03.10.2026) EN 16169:2012 ma status „Published”, etap 90.93 „Decision to confirm” (przegląd od 11.07.2024, zakończony 30.09.2026), komitet CEN/TC 444, i powiązanie z dyrektywą 86/278/EWG (ochrona środowiska, zwłaszcza gleby, przy stosowaniu osadów ściekowych w rolnictwie). Azot Kjeldahla w samych osadach ściekowych opisuje też starsza norma PN-EN 13342 (osobny wpis „Azot Kjeldahla w osadach ściekowych — mineralizacja kwasem siarkowym z katalizatorem, destylacja i oznaczenie amoniaku”), z której pochodzi definicja 3.1.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 03.10.2026). Numer 16169 stoi w 5 rekordach u 4 laboratoriów: AB 415, AB 447, AB 1095, AB 1768. W aktualnych dokumentach PCA (odczyt 03.10.2026, wydania od 27.11.2025 do 16.07.2026) numer stoi w 5 pozycjach tych samych 4 laboratoriów (AB 1095 — 2, pozostałe po 1). Zapis wszędzie „PN-EN 16169:2012” i zawsze jako jedyny dokument odniesienia w pozycji; u AB 1095 z oznaczeniem lokalizacji „M”. Żadna z tych pozycji nie jest zawieszona. Zakładka „Laboratoria” („PN-EN 16169”) pokazuje te same 4 laboratoria — sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 03.10.2026.

CO BADAJĄ LABORATORIA (pozycje w PCA). Wszędzie metoda miareczkowa. AB 415 — osady ściekowe, „Suma zawartości azotu amonowego i aminowego (azot Kjeldahla)” (0,50–10,0) %; to samo laboratorium ma w sąsiedniej pozycji „Zawartość azotu Kjeldahla” (0,50–10,0) % według PN-EN 13342:2002 i azot amonowy według PN-EN 14671:2007. AB 447 — osady ściekowe i odpady o kodzie 19 08 05, azot Kjeldahla (0,10–8,0) %. AB 1768 — osady ściekowe, azot Kjeldahla (0,50–10,0) %, obok azotu amonowego według PN-EN 14671:2007 i PN-ISO 5664:2002. AB 1095 — dwie pozycje (0,10–10) %: gleba, grunty i osady ściekowe pod nazwą „Zawartość azotu ogólnego” oraz nawozy organiczne, naturalne i mineralne i środki wspomagające uprawę roślin (środki poprawiające właściwości gleby, stymulatory wzrostu, podłoża) pod nazwą „Zawartość azotu Kjeldahla”; w tej drugiej pozycji obok stoi osobny „azot całkowity” według procedury własnej PB-302/LF. Nawozy, stymulatory wzrostu i podłoża leżą poza zakresem normy (osady ściekowe, uzdatnione bioodpady, gleba).

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Przy nazwie wyniku: azot Kjeldahla to nie azot ogólny — azotany i azotyny nie wchodzą (1, 5), więc pozycja AB 1095 nazwana „Zawartość azotu ogólnego” z tą normą daje wynik bez azotu azotanowego i azotynowego. Przy próbce: azot z wiązań N–N i N–O i z części heterocykli wychodzi zaniżony bez sygnału (5). Przy kwasie: próbka bogata w materię organiczną zużywa dużo kwasu (tabela 2) — za mało kwasu (stosunek poniżej 1:10) to niepełna mineralizacja; za gorący blok (ponad 400 °C) to strata azotu (5). Przy suchej masie: wynik odnosi się do suchej masy, a dla próbki wilgotnej lub ciekłej sucha masa pochodzi z osobnej porcji (8) — błąd suchej masy przenosi się wprost na wynik. Przy aparaturze: zanieczyszczony aparat destylacyjny podnosi wynik — płukanie po serii i próby ślepe (5). Przy porównaniu dwóch norm: u AB 415 ten sam osad ma pozycję azotu Kjeldahla według PN-EN 13342 i według PN-EN 16169 — ze sprawozdania musi wynikać, według której normy podano wynik.

CZEGO NIE PODAJEMY. Dalszej części mineralizacji (temperatury i czasu ogrzewania), miareczkowania, sprawdzenia działania, próby ślepej, wzoru obliczeń, sposobu wyrażania wyników, danych o precyzji ani załącznika A nie czytaliśmy, więc ich nie podajemy. Nie podajemy też wymagań przepisów o stosowaniu osadów ściekowych — tekstu dyrektywy 86/278/EWG ani polskich aktów do tego wpisu nie czytaliśmy.

Zasada metody

Porcję osadu, bioodpadu lub gleby (zwykle 0,2–1 g suchej masy) mineralizuje się w probówce Kjeldahla 10 ml stężonego kwasu siarkowego z 2,5 g mieszaniny K2SO4:CuSO4:TiO2 (10:1:1) w bloku grzejnym, nie wyżej niż 400 °C — azot amonowy i większość azotu organicznego przechodzi w siarczan amonu. Po zalkalizowaniu wodorotlenkiem sodu amoniak oddestylowuje się (np. aparatem Parnasa–Wagnera lub z wytwornicą pary) do kwasu borowego i miareczkuje kwasem siarkowym lub solnym wobec wskaźnika mieszanego. Azotany i azotyny nie wchodzą do wyniku; wynik odnosi się do suchej masy.

Zastosowania

• Osady ściekowe, uzdatnione bioodpady (kompost) i gleba — azot Kjeldahla (1, tabela 1)
• Bez azotanów i azotynów; azot z wiązań N–N i N–O i z części heterocykli ujmowany tylko częściowo (1, 5)
• Osady ściekowe, odpady o kodzie 19 08 05, gleba, grunty, a także nawozy i środki wspomagające uprawę roślin — metoda miareczkowa w zakresach akredytacji 4 laboratoriów w PCA

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN 16169:2012

Tytuł (PL)

Osady ściekowe, uzdatnione bioodpady oraz gleba — Oznaczanie azotu metodą Kjeldahla

Title (EN)

Sludge, treated biowaste and soil — Determination of Kjeldahl nitrogen

Procedura krok po kroku

1. Próbka

   Przechowywanie według ISO 18512 (gleba, bioodpady) lub EN ISO 5667-15 (osady), przygotowanie według EN 16179; sucha masa według EN 15934. PN-EN 16169:2012 aktualna (stan karty PKN na 03.10.2026).

2. Porcja i kwas

   Ok. 0,2–1 g próbki suchej (albo niesuszonej o odpowiadającej suchej masie) do probówki Kjeldahla; 10 ml H2SO4, wymieszać, odstawić do ostygnięcia.

3. Katalizator i mineralizacja

   2,5 g mieszaniny 10:1:1; mineralizacja w bloku nie wyżej niż 400 °C — dalszego programu ogrzewania nie podajemy.

4. Destylacja

   Po dodaniu NaOH amoniak oddestylowuje się do kwasu borowego (albo rozcieńczonego H2SO4).

5. Miareczkowanie i wynik

   Miareczkowanie kwasem siarkowym lub solnym; wynik w % N na suchą masę — wzoru obliczeń nie podajemy. Aparat płukać po każdej serii, wykonywać próby ślepe.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Stężony kwas siarkowy w temperaturze bliskiej 400 °C — praca pod wyciągiem
• Wodorotlenek sodu 10 mol/l jest silnie żrący; dodawanie do kwaśnego mineralizatu wywołuje silne rozgrzanie
• Norma ostrzega, że nie opisuje wszystkich zagrożeń, a badania mają wykonywać odpowiednio przeszkoleni pracownicy (wprowadzenie)

Najczęstsze pytania