🍎 Oznaczanie zawartości azotu metodą Kjeldahla i obliczanie białka ogólnego w paszach — 0,3–1,0 g próbki mineralizuje się w probówce w bloku nagrzanym do 420 °C z 12 ml kwasu siarkowego i dwiema tabletkami katalizatora (siarczan potasu i siarczan miedzi), amoniak po dodaniu wodorotlenku sodu oddestylowuje się z parą wodną do kwasu borowego i miareczkuje kwasem solnym 0,1 mol/l do pierwszego różowego zabarwienia lub do pH 4,6; białko ogólne = azot × 6,25; zawartość azotu powyżej 0,5 %, PN-EN ISO 5983-2

Chemia żywności PN-EN ISO 5983-2

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN PN-EN ISO 5983-2:2009 (wersja polska), w całości: „W niniejszej części ISO 5983 określono metodę oznaczania zawartości azotu w paszach zgodną z metodą Kjeldahla oraz sposób przeliczenia na zawartość białka ogólnego. Jest odpowiednia do stosowania jako szybka rutynowa półmikrometoda z zastosowaniem bloku do mineralizacji, miedziowego katalizatora i destylacji z parą wodną do kwasu borowego. Metodę stosuje się do oznaczania zawartości azotu wyrażonej ułamkiem masowym większym niż 0,5 % zgodną z metodą Kjeldahla w paszach, karmach i ich surowcach. Metoda nie pozwala zmierzyć utlenionych form azotu ani związków azotowych heterocyklicznych. Metoda nie pozwala rozróżnić azotu białkowego i niebiałkowego. UWAGA Jeżeli jest ważne oznaczanie zawartości azotu niebiałkowego, można zastosować odpowiednią metodę”. Tekst normy czytamy w próbce ISO 5983-2:2009 w wersji rosyjskiej (tekst identyczny z angielskim, który wprowadza EN ISO 5983-2:2009) od spisu treści przez przedmowę i rozdziały 1–8 do punktu 9.5.1 włącznie. Jedno zdanie o łącznym czasie mineralizacji (9.3.1) jest w próbce ucięte — tej liczby nie podajemy. Poza próbką zostają 9.5.2–9.5.4 (próby odzysku), rozdział 10 (obliczenia), 11 (precyzja), 12 (sprawozdanie) i załączniki A–B (wyniki badań międzylaboratoryjnych, porównanie kolorymetrycznego i potencjometrycznego punktu końcowego).

WEDŁUG TEKSTU ISO 5983-2:2009 (rozdziały 1–8, punkty 9.1–9.5.1). Normę przygotował ISO/TC 34 „Produkty spożywcze”, podkomitet SC 10 „Pasze”; to drugie wydanie, które po przeglądzie technicznym zastąpiło ISO 5983-2:2005. Część 1 serii to metoda Kjeldahla, część 2 — metoda z mineralizacją w bloku i destylacją z parą wodną. Ostrzeżenie: norma może wymagać niebezpiecznych materiałów, czynności i urządzeń; zasady bezpieczeństwa ustala użytkownik. Zakres (1): oznaczanie azotu w paszach metodą Kjeldahla i obliczanie białka ogólnego; szybka rutynowa półmikrometoda z blokiem do mineralizacji, katalizatorem miedziowym i destylacją z parą wodną do kwasu borowego; dla zawartości azotu Kjeldahla powyżej 0,5 % (masowo) w paszach dla zwierząt gospodarskich i domowych oraz w ich surowcach; nie oznacza utlenionych form azotu ani heterocyklicznych związków azotu i nie odróżnia azotu białkowego od niebiałkowego. Powołania (2): ISO 1871 (ogólne wytyczne dla metody Kjeldahla w żywności i paszach), ISO 6498 (przygotowanie próbek). Definicje (3): zawartość azotu — ułamek masowy azotu oznaczony według tej części normy, w procentach lub g/kg; białko ogólne — zawartość azotu pomnożona przez 6,25, w procentach lub g/kg. Zasada (4): próbkę rozkłada się w bloku do mineralizacji; stężony kwas siarkowy przekształca azot białkowy w siarczan amonu w podwyższonej temperaturze wrzenia uzyskanej przez dodatek siarczanu potasu, a katalizator miedziowy przyspiesza reakcję; do ostudzonego mineralizatu dodaje się nadmiar wodorotlenku sodu, a uwolniony amoniak oddestylowuje z parą wodną w aparacie ręcznym, półautomatycznym lub automatycznym; przy destylacji ręcznej lub półautomatycznej amoniak zbiera się w nadmiarze kwasu borowego i miareczkuje kwasem solnym do kolorymetrycznego punktu końcowego, a w układzie w pełni automatycznym miareczkowanie biegnie równocześnie z destylacją, również z punktem końcowym potencjometrycznym; do miareczkowania można też użyć kwasu siarkowego. Odczynniki (5): woda destylowana lub dejonizowana; tabletki katalizatora — 3,5 g siarczanu potasu i 0,4 g pięciowodnego siarczanu miedzi(II) w tabletce (inne tabletki dopuszczalne, jeśli całkowitą liczbą tabletek daje się wprowadzić 7 g siarczanu potasu i 0,8 g siarczanu miedzi i nie zawierają soli metali toksycznych, np. selenu ani rtęci); kwas siarkowy co najmniej 98 %, bez azotu (ok. 1,84 g/ml); nadtlenek wodoru ok. 30 g w 100 ml; środek przeciwpienny, np. 30 % emulsja silikonowa; wodorotlenek sodu ok. 40 %, bez azotu (poniżej 5 µg N/g); wskaźniki — czerwień metylowa i zieleń bromokrezolowa po 100 mg w 100 ml etanolu lub metanolu; kwas borowy stężony 40,0 g/l (400 g na 10 l, z 70 ml roztworu czerwieni metylowej i 100 ml zieleni bromokrezolowej, z korektą zasadą tak, by ślepa próba zużywała 0,05–0,15 ml titranta, a 25 ml roztworu po dodaniu 100 ml wody zmieniało barwę na zieloną; przechowywany w temperaturze pokojowej, z dala od światła i par amoniaku) oraz rozcieńczony 10,0 g/l (do titratorów, które zaczynają miareczkowanie wraz z destylacją); kwas solny mianowany 0,1000 mol/l (inne stężenia HCl lub kwasu siarkowego dopuszczalne po poprawieniu obliczeń; stężenie zawsze z dokładnością do czwartego miejsca po przecinku); siarczan amonu min. 99,5 %, suszony 4 h w (102 ± 2) °C — 21,09 % azotu; siarczan amonu i żelaza(II) — 7,145 % azotu; substancje wzorcowe: tryptofan (azot 137,2 g/kg) albo acetanilid (min. 99 %, azot 103,6 g/kg, bez suszenia), a w miarę możliwości materiały odniesienia z certyfikowanym azotem Kjeldahla i białkiem ogólnym; sacharoza z azotem nie więcej niż 0,002 % — do ślepej próby. Aparatura (6): waga z dokładnością 0,1 mg; blok do mineralizacji (np. ze stopu aluminium) z regulacją temperatury, utrzymujący (420 ± 5) °C; probówki 250 ml; kolektor wyciągowy; płuczka odśrodkowa, pompka wodna lub odciąg z materiału kwasoodpornego; dozowniki do 25 ml; cylindry 50 ml; aparat do destylacji z parą wodną (ręczny, półautomatyczny lub z automatycznym miareczkowaniem); kolby stożkowe 250 ml; biureta 25 ml z odczytem co najmniej 0,05 ml (klasa A) albo biureta automatyczna; titrator z pH-metrem kalibrowanym w zakresie pH 4–7. Pobieranie (7) nie jest częścią normy (zalecane ISO 6497); przygotowanie próbki (8) — według ISO 6498. Porcja (9.2): z dokładnością 0,1 mg — ok. 1,0 g przy 3–30 % białka, ok. 0,5 g przy 30–80 %, ok. 0,3 g powyżej 80 %, nie więcej niż 1,2 g; w każdej serii kontrola substancji wzorcowych i ślepa próba odczynników. Mineralizacja (9.3.1): porcja do probówki, dwie tabletki katalizatora, 12 ml kwasu siarkowego (15 ml przy produktach z ponad 10 % tłuszczu) — w tym miejscu można przerwać do następnego dnia; przy pienieniu powoli 3–5 ml nadtlenku wodoru albo kilka kropli środka przeciwpiennego; osłony boczne, kolektor wyciągowy na pełną moc, statyw do bloku nagrzanego do 420 °C; po 10 min zmniejszyć ciąg tak, by dymy kwasu zostały w wyciągu, a strefa kondensacji w probówce; po ustaniu głównych dymów tlenków siarki zmniejszyć podciśnienie, by nie tracić kwasu siarkowego; mineralizować jeszcze ok. 60 min; potem 10–20 min chłodzenia z kolektorem; ostrożnie (rękawice, ochrona oczu) dodać po kilka ml wody — pryskanie oznacza, że probówki są za gorące — i uzupełnić do ok. 80 ml; zestaloną próbkę ogrzać ostrożnie do rozpuszczenia soli albo destylować 30–60 s dłużej; krystalizacja w czasie mineralizacji może powodować straty azotu. Destylacja (9.3.2): kolba z 25–30 ml stężonego kwasu borowego pod chłodnicą, rurka zanurzona w roztworze; 50 ml wodorotlenku sodu; destylacja według instrukcji producenta — ilość destylatu zależy od zawartości azotu. Miareczkowanie (9.3.3): kolorymetrycznie kwasem solnym z biurety do pierwszych śladów różowego zabarwienia, odczyt z dokładnością 0,05 ml (pomocne mieszadło z podświetleniem lub detektor fotometryczny); potencjometrycznie — titratorem do pH 4,6, w punkcie przegięcia krzywej; przy miareczkowaniu automatycznym od początku destylacji — rozcieńczony kwas borowy 10 g/l. Ślepa próba (9.4): cały tok postępowania z 2 ml wody i ok. 0,7 g sacharozy zamiast próbki; zużycie titranta zawsze większe od 0,0 ml, wartości ślepej próby w laboratorium mają być stałe w czasie, a zmiany wyjaśnia się. Próby odzysku (9.5.1) wykonuje się regularnie dla sprawdzenia poprawności metody i aparatury.

STATUS (stan kart na 03.10.2026). Karta PN-EN ISO 5983-2:2009 (wersja polska, publikacja 17-06-2013, 22 strony, grupa cenowa L) nie ma nagłówka „Wycofana”: Sektor Żywności, Rolnictwa i Leśnictwa, KT 40 Pasz, ICS 07.100.30, 65.120, „Wprowadza: EN ISO 5983-2:2009 [IDT], ISO 5983-2:2009 [IDT]”, „Zastępuje: PN-EN ISO 5983-2:2006 — wersja polska”. Wersja angielska PN-EN ISO 5983-2:2009 (publikacja 23-07-2009, 18 stron) też nie ma nagłówka „Wycofana” — w wyszukiwarce PKN (hasło „PN-EN ISO 5983-2”, 03.10.2026) obie wersje figurują obok siebie, a wcześniejsze wydania 2005 (wersja angielska) i 2006 (wersja polska) — jako wycofane. W katalogu iTeh (odczyt 03.10.2026) ISO 5983-2:2009 ma status „Published” i etap 90.93 „International Standard confirmed” — dokument ISO potwierdzono w przeglądzie okresowym.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 03.10.2026). Numer 5983-2 stoi w 6 rekordach u 5 laboratoriów: AB 527, AB 546, AB 823, AB 1616, AB 1837 — wszędzie jako „PN-EN ISO 5983-2:2009”. W aktualnych zakresach na stronach PCA (odczyt 03.10.2026) norma stoi tylko u czterech: AB 546 (wyd. nr 24 z 14.10.2025), AB 823 (nr 18 z 06.07.2026), AB 1616 (nr 13 z 14.10.2025) i AB 1837 (nr 5 z 10.06.2026). W dokumencie AB 527 (wyd. nr 26 z 02.07.2026) numeru 5983-2 nie ma ani razu — przy paszach jest tam tylko wilgotność, homogeniczność i inne cechy, a azot Kjeldahla stoi wyłącznie przy mięsie według PN-75/A-04018+Az3:2002; w naszej kopii AB 527 ma jeszcze pozycję „Pasze — Zawartość azotu Kjeldahla (0,05–14,50) %N”. Zakładka „Laboratoria” („PN-EN ISO 5983-2”) na serwerze produkcyjnym labcoda.pl (03.10.2026) pokazuje 5 laboratoriów, w tym AB 527 — bo opiera się na tej samej kopii.

CO BADAJĄ LABORATORIA (pozycje w PCA). Pasze, pasze dla zwierząt, pasze z materiałami i dodatkami paszowymi i ich surowcami (AB 1837). Pozycje: „Zawartość azotu Kjeldahla” z białkiem ogólnym „z obliczeń” (AB 823, AB 1616, AB 1837) albo „Zawartość azotu” z białkiem „z obliczeń” (AB 546); technika — metoda miareczkowa. Zakresy azotu: (1,0–13,0) % (AB 546), (0,06–9,60) % (AB 823), (0,500–12,600) % (AB 1616), (0,50–16,00) %, czyli (5,00–160,00) g/kg (AB 1837). Dolna granica AB 823 — 0,06 % — leży poniżej 0,5 %, od której norma ma zastosowanie (1). Tuż wyżej w zakresie AB 823 stoi azot Kjeldahla w materiale roślinnym (1,00–8,00) % według procedury własnej PB 35 — to inna pozycja i inny przedmiot.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Przy porcji: porcja powyżej 1,2 g albo 12 ml kwasu zamiast 15 ml przy paszy z ponad 10 % tłuszczu to odstępstwo od 9.2 i 9.3.1. Przy mineralizacji: zbyt silny ciąg po pierwszej fazie wynosi kwas siarkowy, a krystalizacja w probówce powoduje straty azotu (9.3.1, uwaga 2). Przy odczynnikach: wodorotlenek sodu i kwas siarkowy muszą być bez azotu; kwas borowy bez właściwej korekty daje ślepą próbę równą zeru — norma wymaga, żeby zużycie titranta w ślepej próbie było zawsze większe od 0,0 ml (5.7, 9.4). Przy wyniku: metoda nie odróżnia azotu białkowego od niebiałkowego (1), więc „białko ogólne” = N × 6,25 jest umowne i liczy jako białko także azot niebiałkowy; azotu w formach utlenionych (azotany) i heterocyklicznych metoda nie oznacza (1). Białko jest wielkością wyliczaną: jedynym pomiarem tej metody jest azot, a 6,25 to stały współczynnik z definicji 3.2.

CZEGO NIE PODAJEMY. Łącznego czasu mineralizacji (zdanie w próbce ucięte), prób odzysku 9.5.2–9.5.4, wzorów z rozdziału 10, danych o precyzji ani wymagań sprawozdania nie podajemy, bo tych części nie czytaliśmy. Nie podajemy też wymagań co do białka w paszach, bo tekstów przepisów do tego wpisu nie czytaliśmy.

Zasada metody

Azot organiczny próbki paszy przekształca się w siarczan amonu, mineralizując ją w stężonym kwasie siarkowym w 420 °C; siarczan potasu podnosi temperaturę wrzenia, a miedź katalizuje rozkład. Po zalkalizowaniu nadmiarem wodorotlenku sodu amoniak oddestylowuje się z parą wodną do kwasu borowego i miareczkuje mianowanym kwasem solnym; ilość amoniaku daje zawartość azotu, a pomnożona przez 6,25 — białko ogólne.

Zastosowania

• Pasze dla zwierząt gospodarskich i domowych oraz ich surowce — azot Kjeldahla powyżej 0,5 % i białko ogólne (rozdział 1)
• Szybka rutynowa półmikrometoda z mineralizacją w bloku i destylacją z parą wodną — ręczną, półautomatyczną lub z automatycznym miareczkowaniem (4, 6.8)
• Pasze, materiały i dodatki paszowe — w aktualnych zakresach akredytacji 4 laboratoriów w PCA (w kopii bazy 5)

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN ISO 5983-2:2009

Tytuł (PL)

Pasze — Oznaczanie zawartości azotu i obliczanie zawartości białka ogólnego — Część 2: Metoda mineralizacji w bloku i destylacji z parą wodną

Title (EN)

Animal feeding stuffs — Determination of nitrogen content and calculation of crude protein content — Part 2: Block digestion and steam distillation method

Procedura krok po kroku

1. Przygotowanie i porcja

   Próbka według ISO 6498; porcja 0,3–1,0 g (≤ 1,2 g) zależnie od zawartości białka; w serii substancja wzorcowa i ślepa próba. PN-EN ISO 5983-2:2009 aktualna (stan karty PKN na 03.10.2026).

2. Mineralizacja

   2 tabletki katalizatora + 12 ml H2SO4 (15 ml przy tłuszczu > 10 %); blok 420 °C z kolektorem; po 10 min zmniejszyć ciąg; dalej ok. 60 min; chłodzenie 10–20 min.

3. Rozcieńczenie

   Ostrożnie po kilka ml wody (rękawice, osłona oczu), do ok. 80 ml; zestalone sole rozpuścić ogrzewaniem.

4. Destylacja

   Odbieralnik 25–30 ml kwasu borowego 40 g/l z zanurzoną rurką; 50 ml NaOH 40 %; destylacja z parą wodną według producenta.

5. Miareczkowanie i białko

   HCl 0,1000 mol/l do pierwszego różu (odczyt 0,05 ml) lub do pH 4,6; białko = N × 6,25. Wzory (rozdział 10) poza czytaną próbką.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Norma może wymagać niebezpiecznych materiałów, czynności i urządzeń — zasady bezpieczeństwa ustala użytkownik (ostrzeżenie na początku normy)
• Mineralizacja w 420 °C wydziela dymy tlenków siarki — kolektor wyciągowy z płuczką i praca w wyciągu (9.3.1)
• Wodę do gorących probówek dodaje się ostrożnie, w rękawicach i z ochroną oczu — pryskanie oznacza zbyt wysoką temperaturę (9.3.1); stężony kwas siarkowy i 40 % NaOH działają żrąco

Najczęstsze pytania