⚗️ AOX — adsorbowalne organicznie związane chlorowce w wodzie i ściekach: adsorpcja na węglu aktywnym, wyparcie halogenków nieorganicznych, spalanie w 950 °C i miareczkowanie argentometryczne
Krótko: o co chodzi
Sumaryczny wskaźnik zanieczyszczenia wody i ścieków związkami chloroorganicznymi, bromoorganicznymi i jodoorganicznymi (fluor nie wchodzi). Badanie wykonuje się według normy PN-EN ISO 9562:2007; Zakres: bezpośrednie oznaczanie w wodzie zwykle 10 µg/l (ISO 9562:2004, rozdz. 1). Procedura obejmuje 12 kroków (łącznie około 45 min); stosuje się je m.in. do: Kontrola ścieków przemysłowych odprowadzanych bezpośrednio i pośrednio — wykazanie dotrzymania branżowej wartości granicznej AOX, Ocena skuteczności oczyszczalni: porównanie AOX w ściekach surowych i oczyszczonych, Monitoring wód powierzchniowych i podziemnych pod kątem organicznych związków chlorowcowych.
W skrócie
- Norma: PN-EN ISO 9562:2007
- Kategoria: Fizykochemia
- Kroków procedury: 12
- Łączny czas etapów: 45 min
- Wielkość oznaczana: suma organicznie związanego chloru, bromu i jodu (bez fluoru), adsorbowalnych na węglu aktywnym, wyrażona jako chlorki — konwencja analityczna, nie zawartość konkretnego związku
- Zakres: bezpośrednie oznaczanie w wodzie zwykle 10 µg/l (ISO 9562:2004, rozdz. 1)
- Ograniczenie chlorkowe: chlorki nieorganiczne < 1 g/l; próbki bogatsze rozcieńcza się przed analizą. Dla próbek przefiltrowanych o wysokim zasoleniu — metoda zmodyfikowana SPE-AOX (zał. A, informacyjny), której wyniki mogą się znacząco różnić od wyników metody wymaganej
Przegląd
AOX to nie nazwa substancji, tylko konwencja analityczna — norma mówi o tym wprost we wstępie. Wynik reprezentuje sumę organicznie związanego chloru, bromu i jodu (ale nie fluoru), które w określonych warunkach dają się zaadsorbować na węglu aktywnym, a jeżeli próbki się nie filtruje — obejmuje także chlorowce związane z zawiesiną. Zakres normy to bezpośrednie oznaczanie w wodzie zwykle 10 µg/l organicznie związanego chloru, bromu i jodu, wyrażonych jako chlorki, adsorbowalnych na węglu aktywnym. Metoda ma zastosowanie do próbek o stężeniu chlorków nieorganicznych mniejszym niż 1 g/l; próbki o wyższych stężeniach rozcieńcza się przed analizą. Ma też zastosowanie do próbek z zawiesiną, na której zaadsorbowane są chlorowce (np. nierozpuszczalne halogenki) — filtracja próbki przed analizą pozwala oznaczyć osobno AOX rozpuszczony i AOX w zawiesinie. Dla próbek przefiltrowanych o dużej zawartości chlorków nieorganicznych norma przewiduje metodę zmodyfikowaną, z ekstrakcją do fazy stałej (SPE-AOX, załącznik A, informacyjny), z wyraźnym zastrzeżeniem: wyniki uzyskane metodą zmodyfikowaną mogą znacząco różnić się od wyników metody wymaganej.
Po co to komu. Parametr służy przede wszystkim monitorowaniu jakości wody, ale odgrywa też rolę w ocenie odpadów stałych (np. w eluatach wodnych odpadów) i osadów ściekowych. Odbiorcami są komunalne oczyszczalnie ścieków, organy ochrony środowiska oraz zakłady przemysłowe odprowadzające ścieki bezpośrednio i pośrednio. Zakład przemysłowy musi wykazać, że jego ścieki nie przekraczają wartości granicznej AOX właściwej dla branży; oczyszczalnia sprawdza nie tylko dotrzymanie wartości granicznych, lecz także skuteczność własnego procesu — porównując AOX przed oczyszczaniem i po nim. To jest praktyczna wartość tego wskaźnika: jedna liczba mówi, ile w ściekach jest materii organicznej związanej z chlorowcami, bez rozstrzygania, jakie to konkretnie związki.
Trzy drogi adsorpcji i wybór między nimi. Norma opisuje trzy procedury adsorpcji na węglu aktywnym: wytrząsanie, mieszanie i adsorpcję kolumnową; wybór narzucają przepisy laboratoryjne albo administracyjne i w wielu krajach dla ścieków obowiązkowa jest metoda kolumnowa. Metoda mieszania (zwana też carbodisc, z włókniną węglową) wymaga bardzo doświadczonego personelu i dużego nakładu pracy ręcznej, dlatego w laboratoriach rutynowych jest rzadka, a do próbek z cząstkami stałymi — typowych dla ścieków — nadaje się słabo; sama norma ostrzega, że przy próbkach z zawiesiną mieszanie może nie pokryć cząstek wystarczająco i zaleca wtedy wytrząsanie albo kolumnę. Metoda wytrząsania (batch) jest obowiązkowa dla osadów ściekowych i innych próbek stałych i bywa stosowana do wód, ale ma ograniczoną automatyzację, większe ryzyko zanieczyszczenia z atmosfery laboratorium i nie daje prostej kontroli kompletności adsorpcji; nie zaleca się jej dla wód, w których chlorków nie da się rozcieńczeniem sprowadzić do wartości ≤ 500 mg/l Cl⁻. Metoda kolumnowa obejmuje próbki z cząstkami i bez nich, pozwala prosto sprawdzić kompletność adsorpcji (druga kolumna szeregowa), jest odporniejsza na duże stężenia chlorków dzięki skuteczniejszemu przemywaniu węgla roztworem azotanowym i daje się zautomatyzować. Sama norma dodaje, że przy dużych stężeniach chlorków (ok. 1 g/l) wytrząsanie może dawać większe interferencje niż procedura kolumnowa.
Czego się spodziewać po interferencjach. Duże wartości AOX mogą wynikać z obecności chloru aktywnego oraz niektórych nieorganicznych związków bromu i jodu, wiążących się z węglem nieodwracalnie — reakcjom tych utleniaczy ze związkami organicznymi próbki i z węglem zapobiega dodatek siarczynu sodu zaraz po pobraniu próbki. Organiczne związki bromu i jodu mogą podczas spalania rozkładać się do pierwiastkowego bromu lub jodu i przechodzić w wyższe stopnie utlenienia, przez co bywają oznaczone niecałkowicie (błąd ujemny). Próbki zawierające żywe komórki (mikroorganizmy, glony) mogą dawać wyniki zawyżone z powodu ich zawartości chlorków — takich próbek nie analizuje się wcześniej niż 8 h po zakwaszeniu. Alkohole, związki aromatyczne i kwasy karboksylowe mogą zaniżać wynik (np. przy RWO > 100 mg/l). Odzysk niektórych związków polarnych i hydrofilowych, jak kwas monochlorooctowy, jest niepełny.
Status normy. Aktualne wydanie polskie to PN-EN ISO 9562:2007 — wersja polska, opublikowana 28 czerwca 2007 r., 26 stron, grupa cenowa M, prowadzona przez KT 122 Jakości Wody — Badania Chemiczne — Substancje Organiczne, ICS 13.060.50. Wprowadza EN ISO 9562:2004 [IDT] i ISO 9562:2004 [IDT], zastępuje PN-EN ISO 9562:2005 — wersję angielską. Karta katalogowa PKN nie ma przy tym wydaniu ani pola „Data wycofania", ani pola „Zastąpiona przez", ani poprawki (Ap) — wydanie jest aktualne. W wykazie PKN dla numeru 9562 są tylko dwie pozycje: wycofana wersja angielska z 2005 r. i obowiązująca wersja polska z 2007 r., więc pułapka „poprawka wisi tylko przy jednej wersji językowej" tu nie występuje — aktualną kartę ma jedna wersja. Po stronie międzynarodowej ISO 9562:2004 jest wydaniem trzecim, które — jak podaje jego własna przedmowa — unieważniło i zastąpiło zrewidowane technicznie wydanie drugie ISO 9562:1998; pierwsze wydanie ISO 9562:1989, z którego korzystamy niżej w kilku wyraźnie zaznaczonych miejscach, jest tym samym podwójnie nieaktualne. Po stronie europejskiej EN ISO 9562:2004 zastąpiła EN 1485:1996.
Czego ten opis nie zawiera. Pełnego tekstu normy nie widzieliśmy — PKN i ISO udostępniają ją odpłatnie. Zakres, interferencje, zasadę, wykaz odczynników i aparatury (rozdziały 1–7; rozdz. 8 „Pobieranie i wstępna obróbka próbek” także jest poza podglądem) podajemy za podglądem ISO 9562:2004, tytuł polski i dane wydania — za kartą katalogową PKN. Rozdziału 9 (procedura), 10 (obliczenia), 11 (precyzja), 12 (sprawozdanie) ani załączników w podglądzie nie ma. Dlatego parametry robocze metody kolumnowej podajemy za notami aplikacyjnymi Analytik Jena do analizatora multi X 2500, deklarowanymi jako zgodne z DIN EN ISO 9562 (to jest źródło producenta, nie tekst normy), a kilka liczb — wprost zaznaczonych — za podglądem wycofanego wydania ISO 9562:1989, które w tych miejscach pokrywa się z notami producenta. Danych o precyzji metody z aktualnego wydania nie podajemy w ogóle, bo ich nie widzieliśmy.
Zasada metody
Próbkę wody zakwasza się kwasem azotowym. Związki organiczne zawarte w próbce adsorbuje się na węglu aktywnym — przez wytrząsanie, przez mieszanie albo przez adsorpcję kolumnową. Zaadsorbowane halogenki nieorganiczne wypiera się, przemywając węgiel roztworem azotanu sodu zakwaszonym kwasem azotowym. Obciążony węgiel spala się w strumieniu tlenu, powstałe halogenowodory pochłania się w roztworze absorpcyjnym, a jony halogenkowe oznacza miareczkowaniem argentometrycznym, na przykład mikrokulometrycznie. Wynik wyraża się jako stężenie masowe chlorków. Rozróżnienie między AOX rozpuszczonym a związanym z zawiesiną nie wynika z chemii oznaczenia, lecz z tego, czy próbkę przed analizą przefiltrowano.
Zastosowania
- Kontrola ścieków przemysłowych odprowadzanych bezpośrednio i pośrednio — wykazanie dotrzymania branżowej wartości granicznej AOX
- Ocena skuteczności oczyszczalni: porównanie AOX w ściekach surowych i oczyszczonych
- Monitoring wód powierzchniowych i podziemnych pod kątem organicznych związków chlorowcowych
- Kontrola wód po dezynfekcji chlorem — chlorowane produkty uboczne jako sumaryczny wskaźnik (z uwagą na dodatek siarczynu sodu wiążącego chlor aktywny)
- Badanie eluatów wodnych odpadów stałych i osadów ściekowych (dla ciał stałych obowiązkowa metoda wytrząsania)
- Ścieki celulozowo-papiernicze i chemiczne — wydanie ISO 9562:1989 wymienia ścieki z celulozowni jako wymagające dłuższej adsorpcji z powodu składników wielkocząsteczkowych, a nota producenta bada ścieki surowe z zakładu chemicznego
Kluczowe parametry
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| Wielkość oznaczana | suma organicznie związanego chloru, bromu i jodu (bez fluoru), adsorbowalnych na węglu aktywnym, wyrażona jako chlorki — konwencja analityczna, nie zawartość konkretnego związku |
| Zakres | bezpośrednie oznaczanie w wodzie zwykle 10 µg/l (ISO 9562:2004, rozdz. 1) |
| Ograniczenie chlorkowe | chlorki nieorganiczne < 1 g/l; próbki bogatsze rozcieńcza się przed analizą. Dla próbek przefiltrowanych o wysokim zasoleniu — metoda zmodyfikowana SPE-AOX (zał. A, informacyjny), której wyniki mogą się znacząco różnić od wyników metody wymaganej |
| AOX rozpuszczony a zawiesinowy | rozdziela je wyłącznie filtracja próbki przed analizą; próbka niefiltrowana daje wynik łączny |
| Temperatura spalania | piec zdolny do co najmniej 950 °C, rura kwarcowa o średnicy wewnętrznej 2–4 cm i długości około 30 cm (ISO 9562:2004, 7.2.1) |
| Detekcja | urządzenie argentometryczne, zwykle mikrokulometr, zdolne oznaczyć 1 µg chlorków (bezwzględnie) ze współczynnikiem zmienności 10 % (powtarzalność) |
| Jakość węgla aktywnego | liczba jodowa > 1050 wg metody z bibliografii normy; ślepa wartość przemytego węgla < 15 µg równoważnika chlorków na gram węgla |
| Kontrola kompletności adsorpcji (kolumna) | AOX z drugiej kolumny nie powinien przekraczać 10 % wartości z pierwszej; w przeciwnym razie próbkę rozcieńcza się — liczba z wycofanego wydania ISO 9562:1989, powtarzana przez noty producenta |
| Zgodność rozcieńczeń | wg noty Analytik Jena do DIN EN ISO 9562 wyniki dwóch różnych rozcieńczeń tej samej próbki nie powinny różnić się o więcej niż 10 % |
Norma
- Numer normy
- PN-EN ISO 9562:2007
- Tytuł (PL)
- Jakość wody — Oznaczanie adsorbowalnych, organicznie związanych chlorowców (AOX)
- Title (EN)
- Water quality — Determination of adsorbable organically bound halogens (AOX)
Procedura krok po kroku
-
Pobranie i utrwalenie próbki
Próbkę pobrać do płaskodennej butelki 1000 ml, najlepiej ze szkła brązowego. Natychmiast po pobraniu dodać roztwór siarczynu sodu — bez tego chlor aktywny i utleniające związki bromu i jodu zawyżą wynik, wiążąc się z węglem nieodwracalnie. Próbki zawierające żywe komórki (mikroorganizmy, glony) analizuje się nie wcześniej niż 8 h po zakwaszeniu.
-
Rozstrzygnięcie: AOX ogólny czy rozpuszczony
Jeżeli wynik ma obejmować chlorowce związane z zawiesiną — próbki nie filtrować. Jeżeli AOX rozpuszczony i zawiesinowy mają być rozdzielone — przefiltrować próbkę przed analizą i zaznaczyć to w sprawozdaniu. To rozstrzygnięcie zmienia sens wyniku, a nie tylko jego wartość.
-
Sprawdzenie stężenia chlorków i rozcieńczenie
Metoda ma zastosowanie do próbek o stężeniu chlorków nieorganicznych mniejszym niż 1 g/l; próbki bogatsze rozcieńczyć przed analizą. Dla wód zasolonych i przefiltrowanych norma przewiduje zmodyfikowaną metodę SPE-AOX (załącznik A, informacyjny), zastrzegając, że jej wyniki mogą się znacząco różnić.
-
Wybór procedury adsorpcji
Wybrać wytrząsanie, mieszanie albo kolumnę — decydują przepisy laboratoryjne lub administracyjne. Dla ścieków w wielu krajach obowiązuje metoda kolumnowa; dla osadów ściekowych i innych próbek stałych — metoda wytrząsania. Przy próbkach z zawiesiną norma odradza mieszanie (cząstki bywają niedostatecznie pokryte), a przy chlorkach rzędu 1 g/l — wytrząsanie (większe interferencje niż na kolumnie).
-
Zakwaszenie i dodanie azotanu (metoda kolumnowa)
Wg noty producenta zgodnej z DIN EN ISO 9562: próbkę doprowadzić stężonym kwasem azotowym do pH 2, a następnie do 100 ml przygotowanej próbki dodać 5 ml roztworu podstawowego azotanu. Próbki o dużej zawartości cząstek homogenizować przed adsorpcją szybkoobrotowym dyspergatorem.
-
Adsorpcja na kolumnach
Przepuścić próbkę przez dwie ustawione szeregowo rurki adsorpcyjne wypełnione po około 50 mg węgla aktywnego, z natężeniem przepływu 3 ml/min. Przy próbkach z cząstkami przed kolumnami węglowymi można umieścić kolumnę filtracyjną — cząstki zostają zatrzymane, a kolumny węglowe nie zatykają się.
-
Przemycie węgla roztworem azotanowym
Przemyć kolumny azotanowym roztworem przemywającym z tym samym natężeniem 3 ml/min — wg noty producenta 25 ml na oznaczenie. Ten krok wypiera z węgla halogenki nieorganiczne; bez niego chlorki nieorganiczne zostałyby policzone jako AOX.
-
Spalanie
Obciążony węgiel spalić w strumieniu czystego tlenu w temperaturze co najmniej 950 °C. Kolumny wprowadza się do pionowej rury kwarcowej (w rozwiązaniu z notą producenta robi to podajnik automatyczny). Związki chlorowcoorganiczne przechodzą w halogenowodory.
-
Osuszenie gazu i detekcja
Gaz spalinowy osuszyć stężonym kwasem siarkowym w absorberze, a następnie wprowadzić do mikrokulometrycznej celi pomiarowej. Chlorki oznacza się miareczkowaniem argentometrycznym. Mikrokulometria jest metodą bezwzględną, więc wg noty producenta analizator nie wymaga kalibracji — wymaga natomiast potwierdzenia poprawnej pracy roztworem wzorcowym AOX (4-chlorofenol w wodzie).
-
Kontrola kompletności adsorpcji i zgodności rozcieńczeń
Odczytać osobno wynik z pierwszej i z drugiej kolumny. Według wycofanego wydania ISO 9562:1989 wartość AOX z drugiej kolumny nie powinna przekraczać 10 % wartości z pierwszej — w przeciwnym razie próbkę należy rozcieńczyć. Wg noty producenta do DIN EN ISO 9562 wyniki dwóch różnych rozcieńczeń tej samej próbki nie powinny różnić się o więcej niż 10 %; to najprostszy test, czy matryca nie przeciąża adsorpcji.
-
Ślepe próby i sprawdzenie procedury
Wyznaczyć ślepą próbę całkowitą — obejmuje wodę, odczynniki i gazy. Według wydania ISO 9562:1989 ślepa próba całkowita nie powinna przekraczać 3 µg (albo odpowiednio 30 µg/l), a jeżeli przekracza — osobno sprawdza się adsorpcję, spalanie i oznaczenie mikrokulometryczne. To samo wydanie żąda przy sprawdzaniu całej procedury pięciu roztworów wzorcowych i ślepej próby oraz uznaje wynik za akceptowalny, gdy współczynnik korelacji jest większy niż 0,999; nota producenta dodaje kryterium nachylenia prostej 0,95–1,05. Uwaga: te liczby pochodzą spoza aktualnego wydania — przed użyciem sprawdzić brzmienie rozdziałów 9 i 10 w posiadanym egzemplarzu PN-EN ISO 9562:2007.
-
Obliczenie i sprawozdanie
Wynik wyrazić jako stężenie masowe chlorków (µg/l). W sprawozdaniu podać, czy próbkę filtrowano (AOX rozpuszczony czy ogólny), którą procedurę adsorpcji zastosowano, jakie rozcieńczenie i jaka była ślepa próba. Bez tych informacji wynik konwencji analitycznej nie jest porównywalny z żadnym innym.
Wymagany sprzęt i aparatura
| Sprzęt | Przykład | Orientacyjna cena |
|---|---|---|
| Aparat do spalania z piecem i rurą kwarcową | piec ogrzewany do co najmniej 950 °C, rura kwarcowa o średnicy wewnętrznej 2–4 cm i długości około 30 cm; spotyka się rury zarówno pionowe, jak i poziome | — |
| Argentometryczne urządzenie pomiarowe (mikrokulometr) | zdolne oznaczyć 1 µg chlorków bezwzględnie przy współczynniku zmienności 10 %; dopuszczalne też miareczkowanie rozcieńczonym roztworem AgNO₃ | — |
| Absorber z kwasem siarkowym do osuszania gazu | kwas nie może cofnąć się do pieca; wymienia się go, gdy jego objętość wzrośnie o więcej niż 20 % | — |
| Zestaw do adsorpcji kolumnowej | pompa (np. tłokowa) z wężem PTFE i rurkami adsorpcyjnymi o średnicy wewnętrznej około 3 mm i długości 40–50 mm, ustawionymi pionowo jedna za drugą, każda z około 50 mg węgla aktywnego 50–150 µm, unieruchomionego watą ceramiczną wolną od chlorowców | — |
| Zestaw do adsorpcji przez wytrząsanie | aparat filtracyjny (lejek o pojemności 0,15 l i średnicy filtra 25 mm), filtr membranowy poliwęglanowy 0,45 µm, kolby stożkowe 250 ml wg ISO 1773, wytrząsarka mechaniczna z płytą nośną; węgiel aktywny o ziarnie około 10–50 µm | — |
| Zestaw do adsorpcji przez mieszanie | kolba stożkowa 100 ml, włóknina z włókna węglowego (np. krążki 13 mm × 3 mm, 100 % węgla, powierzchnia właściwa 1600 m²/g, masa 25 mg — na jedno oznaczenie dwie włókniny, łącznie 50 mg), mieszadło magnetyczne z lejkiem do przemywania | — |
| Butelki do pobierania próbek | płaskodenne, 1000 ml, najlepiej ze szkła brązowego; do sprawdzania mikromiareczkowania strzykawka na 10–100 µl kwasu solnego | — |
Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne
| Odczynnik | CAS | Szczegóły |
|---|---|---|
| Woda stopnia 1 | — | wg ISO 3696:1987; zawartość AOX wody, odczynników i gazów musi być pomijalna wobec najniższej oznaczanej zawartości AOX, co sprawdza się ślepą próbą całkowitą |
| Węgiel aktywny | — | do wytrząsania ziarno około 10–50 µm, do kolumny około 50–150 µm, do mieszania — handlowa włóknina węglowa. Liczba jodowa > 1050; ślepa wartość przemytego węgla < 15 µg równoważnika chlorków na gram |
| Kwas azotowy stężony | 7697-37-2 | ρ(HNO₃) = 1,4 g/ml, w(HNO₃) = 65 %; do zakwaszania próbki i do przygotowania roztworów azotanowych. Osobno kwas azotowy rozcieńczony c(HNO₃) = 0,02 mol/l |
| Azotan sodu — roztwór podstawowy c(NaNO₃) = 0,2 mol/l | 7631-99-4 | 17 g NaNO₃ rozpuścić w wodzie w kolbie 1000 ml, dodać 25 ml stężonego HNO₃ i uzupełnić do kreski; w brązowej butelce trwały trzy miesiące |
| Azotanowy roztwór przemywający c(NaNO₃) = 0,01 mol/l, pH ≈ 1,7 | — | 50 ml roztworu podstawowego uzupełnić wodą do 1000 ml; w brązowej butelce trwały miesiąc. Służy do wyparcia z węgla halogenków nieorganicznych |
| Siarczyn sodu — roztwór c(Na₂SO₃) = 1 mol/l | 7757-83-7 | 126 g Na₂SO₃ rozpuścić i uzupełnić wodą do 1000 ml; trwały miesiąc w 2–8 °C. Dodaje się go natychmiast po pobraniu próbki, żeby chlor aktywny i utleniające związki bromu i jodu nie reagowały ze związkami organicznymi ani z węglem |
| Kwas solny c(HCl) = 0,010 mol/l | 7647-01-0 | stężenie musi być dokładnie znane — kwas służy do sprawdzania mikromiareczkowania |
| Kwas siarkowy | 7664-93-9 | ρ(H₂SO₄) = 1,84 g/ml; wypełnia absorber osuszający gaz przed celą pomiarową |
| 4-Chlorofenol — roztwór podstawowy ρCl(AOX) = 200 mg/l | 106-48-9 | 72,5 mg 4-chlorofenolu (C₆H₅ClO) w kolbie 100 ml; roztwór roboczy 1 mg/l powstaje z 5 ml podstawowego do 1000 ml. Podstawowy przechowuje się miesiąc, roboczy tydzień, w 2–8 °C w szkle. Ze względów bezpieczeństwa norma zaleca kupowanie gotowych roztworów |
| Kwas 2-chlorobenzoesowy — roztwór podstawowy ρCl(AOX) = 250 mg/l | 118-91-2 | 110,4 mg kwasu (ClC₆H₄COOH) w kolbie 100 ml; rozpuszcza się bardzo wolno, dlatego norma zaleca przygotować roztwór dzień wcześniej. Roztwór roboczy 1 mg/l: 4 ml podstawowego do 1000 ml |
| Roztwory wzorcowe do sprawdzenia całej procedury | — | z roztworów roboczych 4-chlorofenolu albo kwasu 2-chlorobenzoesowego: np. 1, 5, 10, 20 i 25 ml do kolb 100 ml, co daje AOX 10, 50, 100, 200 i 250 µg/l. Stężenia dobiera się tak, aby pokryć cały zakres roboczy; przygotowuje się je w dniu użycia |
| Tlen do spalania | — | tlen lub mieszanina tlenu z gazem obojętnym; nota producenta podaje tlen o czystości 99,995 % (4.5) |
| Jodek potasu | 7681-11-0 | odczynnik wymieniony w wykazie normy (rozdz. 6.15 albo 6.16 — podgląd wymienia oba numery, ale nie rozstrzyga, który dotyczy którego odczynnika) |
| Roztwór skrobi 1 % | — | roztwór wskaźnikowy wymieniony w wykazie normy obok jodku potasu (rozdz. 6.15 albo 6.16). Bez numeru CAS: skrobia jest polimerem o zmiennym składzie i nie ma pojedynczego numeru dla substancji |
Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)
- Stężony kwas azotowy (65 %) i stężony kwas siarkowy — silnie żrące i utleniające. Zakwaszanie próbek i napełnianie absorbera prowadzić pod wyciągiem, w rękawicach odpornych na kwasy, okularach i fartuchu.
- Sama norma zaleca ze względów bezpieczeństwa kupowanie gotowych roztworów wzorcowych 4-chlorofenolu zamiast sporządzania ich z substancji stałej — najprostszy sposób uniknięcia kontaktu z odczynnikiem przy odważaniu.
- Piec spalinowy pracuje w temperaturze co najmniej 950 °C przy przepływie czystego tlenu — połączenie wysokiej temperatury i tlenu wymaga trzymania z dala substancji palnych i sprawdzenia szczelności instalacji tlenowej.
- Kwas siarkowy z absorbera nie może cofnąć się do rozgrzanej rury kwarcowej przy spadku temperatury lub ciśnienia — to prowadzi do gwałtownego odparowania i pęknięcia rury.
- Powietrze laboratorium bywa istotnie zanieczyszczone organicznymi związkami chlorowcowymi (odczynniki, rozpuszczalniki, korektory do pisania) — to nie tylko problem wyniku, ale i ekspozycji; węgla na sączku nie wolno odsysać do sucha, co zmniejsza zarówno błąd, jak i kontakt z atmosferą.
- Ścieki przemysłowe badane na AOX bywają z założenia obciążone związkami chlorowcoorganicznymi o działaniu rakotwórczym i mutagennym — traktować próbkę jak materiał niebezpieczny, a odpady po adsorpcji i spalaniu kierować do utylizacji chemicznej.
Najczęstsze pytania
Jaka norma opisuje to badanie?
Badanie wykonuje się według normy PN-EN ISO 9562:2007 — „Jakość wody — Oznaczanie adsorbowalnych, organicznie związanych chlorowców (AOX)”. Tytuł angielski: „Water quality — Determination of adsorbable organically bound halogens (AOX)”.
Na czym polega ta metoda?
Próbkę wody zakwasza się kwasem azotowym. Związki organiczne zawarte w próbce adsorbuje się na węglu aktywnym — przez wytrząsanie, przez mieszanie albo przez adsorpcję kolumnową.
Jaki jest zakres pomiarowy i dokładność?
Wielkość oznaczana: suma organicznie związanego chloru, bromu i jodu (bez fluoru), adsorbowalnych na węglu aktywnym, wyrażona jako chlorki — konwencja analityczna, nie zawartość konkretnego związku; Zakres: bezpośrednie oznaczanie w wodzie zwykle 10 µg/l (ISO 9562:2004, rozdz. 1); Ograniczenie chlorkowe: chlorki nieorganiczne < 1 g/l; próbki bogatsze rozcieńcza się przed analizą. Dla próbek przefiltrowanych o wysokim zasoleniu — metoda zmodyfikowana SPE-AOX (zał. A, informacyjny), której wyniki mogą się znacząco różnić od wyników metody wymaganej; AOX rozpuszczony a zawiesinowy: rozdziela je wyłącznie filtracja próbki przed analizą; próbka niefiltrowana daje wynik łączny.
Ile trwa wykonanie badania?
Suma czasów podanych przy poszczególnych etapach to około 45 min. Procedura obejmuje 12 kroków.
Jaki sprzęt jest potrzebny?
Aparat do spalania z piecem i rurą kwarcową, Argentometryczne urządzenie pomiarowe (mikrokulometr), Absorber z kwasem siarkowym do osuszania gazu, Zestaw do adsorpcji kolumnowej, Zestaw do adsorpcji przez wytrząsanie, Zestaw do adsorpcji przez mieszanie, Butelki do pobierania próbek.
Gdzie stosuje się to badanie?
Kontrola ścieków przemysłowych odprowadzanych bezpośrednio i pośrednio — wykazanie dotrzymania branżowej wartości granicznej AOX; Ocena skuteczności oczyszczalni: porównanie AOX w ściekach surowych i oczyszczonych; Monitoring wód powierzchniowych i podziemnych pod kątem organicznych związków chlorowcowych; Kontrola wód po dezynfekcji chlorem — chlorowane produkty uboczne jako sumaryczny wskaźnik (z uwagą na dodatek siarczynu sodu wiążącego chlor aktywny); Badanie eluatów wodnych odpadów stałych i osadów ściekowych (dla ciał stałych obowiązkowa metoda wytrząsania); Ścieki celulozowo-papiernicze i chemiczne — wydanie ISO 9562:1989 wymienia ścieki z celulozowni jako wymagające dłuższej adsorpcji z powodu składników wielkocząsteczkowych, a nota producenta bada ścieki surowe z zakładu chemicznego.
Jakie środki ostrożności obowiązują?
Stężony kwas azotowy (65 %) i stężony kwas siarkowy — silnie żrące i utleniające. Zakwaszanie próbek i napełnianie absorbera prowadzić pod wyciągiem, w rękawicach odpornych na kwasy, okularach i fartuchu.; Sama norma zaleca ze względów bezpieczeństwa kupowanie gotowych roztworów wzorcowych 4-chlorofenolu zamiast sporządzania ich z substancji stałej — najprostszy sposób uniknięcia kontaktu z odczynnikiem przy odważaniu.; Piec spalinowy pracuje w temperaturze co najmniej 950 °C przy przepływie czystego tlenu — połączenie wysokiej temperatury i tlenu wymaga trzymania z dala substancji palnych i sprawdzenia szczelności instalacji tlenowej.; Kwas siarkowy z absorbera nie może cofnąć się do rozgrzanej rury kwarcowej przy spadku temperatury lub ciśnienia — to prowadzi do gwałtownego odparowania i pęknięcia rury.; Powietrze laboratorium bywa istotnie zanieczyszczone organicznymi związkami chlorowcowymi (odczynniki, rozpuszczalniki, korektory do pisania) — to nie tylko problem wyniku, ale i ekspozycji; węgla na sączku nie wolno odsysać do sucha, co zmniejsza zarówno błąd, jak i kontakt z atmosferą.; Ścieki przemysłowe badane na AOX bywają z założenia obciążone związkami chlorowcoorganicznymi o działaniu rakotwórczym i mutagennym — traktować próbkę jak materiał niebezpieczny, a odpady po adsorpcji i spalaniu kierować do utylizacji chemicznej.
Które laboratorium wykona to badanie?
Badanie wykonują laboratoria akredytowane według ISO/IEC 17025. Na LabCoda wyszukasz je po numerze normy PN-EN ISO 9562.