🌿 Amoniak w powietrzu na stanowiskach pracy — metoda indofenolowa, spektrofotometria w świetle widzialnym; oznaczalność według normy 4 mg/m³; NDS 14 mg/m³, NDSCh 28 mg/m³; PN-Z-04009-03:1990 (wycofana 17-10-2011)
Krótko: o co chodzi
Krajowa norma z 1990 roku o oznaczaniu amoniaku w powietrzu na stanowiskach pracy metodą indofenolową: amoniak reaguje z podchlorynem sodowym i fenolem w obecności nitroprusydku sodowego, a powstały niebieski indofenol oznacza się spektrofotometrycznie. Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04009-03:1990 (wersja polska, wycofana 17-10-2011); STATUS (stan na 18.11.2026): wycofana 17-10-2011, karta bez pola „Zastąpiona przez”; aktualnej PN dla amoniaku na stanowiskach pracy nie znaleźliśmy. Procedura obejmuje 5 kroków; stosuje się je m.in. do: Ocena narażenia na amoniak w powietrzu na stanowiskach pracy wobec NDS 14 mg/m³ i NDSCh 28 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 23), z wyłączeniem stanowisk z formaldehydem i cyjanowodorem powyżej 14 mg/m³ oraz z aminami aromatycznymi (karta PKN); norma wycofana bez następczyni.
W skrócie
- Norma: PN-Z-04009-03:1990 (wersja polska, wycofana 17-10-2011)
- Kategoria: Środowisko
- Kroków procedury: 5
- STATUS (stan na 18.11.2026): wycofana 17-10-2011, karta bez pola „Zastąpiona przez”; aktualnej PN dla amoniaku na stanowiskach pracy nie znaleźliśmy
- Wydanie (z karty PKN): PN-Z-04009-03:1990, wersja polska; publikacja 03-02-1990, 3 strony, KT 159, ICS 13.040.30
- Reakcja i oznaczalność (z karty PKN): podchloryn sodowy, fenol, nitroprusydek sodowy → niebieski indofenol; spektrofotometria; 4 mg/m³ — około 29 % NDS
Przegląd
STATUS (stan na 18.11.2026). Karta PKN PN-Z-04009-03:1990 (wersja polska) ma nagłówek „Wycofana”: publikacja 03-02-1990, data wycofania 17-10-2011, 3 strony, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30; pola „Zastąpiona przez” karta nie ma. Wyszukiwarka PKN pod hasłem „amoniaku” zwraca wśród norm PN-Z tylko arkusze z lat 1955–1999: PN-Z-04041 (wydania 1955 i 1971), PN-Z-04009-02 (1984 i 1991), PN-Z-04009-2:1999 i ten arkusz; aktualnej Polskiej Normy dla amoniaku na stanowiskach pracy nie znaleźliśmy. Metodę indofenolową dla powietrza atmosferycznego opisywała PN-Z-04009-2:1999 — według karty wycofana 13-11-2025.
CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty katalogowej PKN, w całości: „Metoda polega na reakcji amoniaku z podchlorynem sodowym i fenolem w obecności nitroprusydku sodowego, w wyniku czego powstaje indofenol o niebieskim zabarwieniu. Zawartość amoniaku oznaczana jest metodą spektrofotometryczną. Oznaczalność metody wynosi 4 mg w 1 m sześciennym powietrza. Metody nie można stosować w przypadku jednoczesnej obecności w powietrzu formaldehydu i cyjanowodoru w ilości powyżej 14 mg/m sześcienny oraz w obecności amin aromatycznych”. Karta nie podaje sposobu pobierania próbki, roztworu pochłaniającego, długości fali ani objętości powietrza.
WARTOŚCI DOPUSZCZALNE I PRZEPIS O METODZIE. Wykaz NDS (Dz.U. 2026 poz. 447), poz. 23 „Amoniak” [7664-41-7]: NDS 14 mg/m³, NDSCh 28 mg/m³, bez oznakowania „skóra”; przepisy przejściowe aktów zmieniających tej substancji nie wymieniają. Oznaczalność z karty (4 mg/m³) to około 29 % NDS. § 16 rozporządzenia o badaniach i pomiarach (tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 949): badania i pomiary wykonuje się metodami określonymi w Polskich Normach, a w przypadku braku takich norm — metodami rekomendowanymi i zwalidowanymi przez laboratoria z § 15.
DRUGIE ŹRÓDŁO PRZEBIEGU. Czytelnego opisu przebiegu metody indofenolowej dla powietrza na stanowiskach pracy nie znaleźliśmy: procedury CIOP-PIB dla amoniaku w wyszukiwaniu nie było, a archiwalna kopia metody NIOSH 6015 (amoniak, metoda indofenolowa) nie ma warstwy tekstowej możliwej do odczytu. Opis opiera się więc wyłącznie na karcie normy i przepisach.
CZEGO TU NIE PODAJEMY. Tekstu PN-Z-04009-03:1990 nie mieliśmy — nie podajemy sposobu pobierania próbki, roztworu pochłaniającego, objętości ani strumienia powietrza, stężeń odczynników, czasu rozwijania barwy, długości fali, wzorcowania ani obliczeń.
Zasada metody
Amoniak z próbki powietrza reaguje z podchlorynem sodowym i fenolem w obecności nitroprusydku sodowego, tworząc indofenol o niebieskim zabarwieniu, którego ilość oznacza się spektrofotometrycznie (karta PKN); oznaczalność według karty — 4 mg/m³. Wynik porównuje się z NDS 14 mg/m³ i NDSCh 28 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 23).
Zastosowania
- Ocena narażenia na amoniak w powietrzu na stanowiskach pracy wobec NDS 14 mg/m³ i NDSCh 28 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 23), z wyłączeniem stanowisk z formaldehydem i cyjanowodorem powyżej 14 mg/m³ oraz z aminami aromatycznymi (karta PKN); norma wycofana bez następczyni
Kluczowe parametry
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| STATUS (stan na 18.11.2026) | wycofana 17-10-2011, karta bez pola „Zastąpiona przez”; aktualnej PN dla amoniaku na stanowiskach pracy nie znaleźliśmy |
| Wydanie (z karty PKN) | PN-Z-04009-03:1990, wersja polska; publikacja 03-02-1990, 3 strony, KT 159, ICS 13.040.30 |
| Reakcja i oznaczalność (z karty PKN) | podchloryn sodowy, fenol, nitroprusydek sodowy → niebieski indofenol; spektrofotometria; 4 mg/m³ — około 29 % NDS |
| Ograniczenia (z karty PKN) | nie stosuje się przy jednoczesnej obecności formaldehydu i cyjanowodoru powyżej 14 mg/m³ ani w obecności amin aromatycznych |
| Wartości dopuszczalne, wobec których ocenia się wynik | NDS 14 mg/m³, NDSCh 28 mg/m³ — Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 23 |
Norma
- Numer normy
- PN-Z-04009-03:1990 (wersja polska, wycofana 17-10-2011)
- Tytuł (PL)
- Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości azotu i jego związków — Oznaczanie amoniaku na stanowiskach pracy metodą spektrofotometryczną w świetle widzialnym, indofenolową
- Title (EN)
- Air purity protection — Tests for nitrogen and its compounds — Determination of ammonia at workplaces by visible-light spectrophotometry, indophenol method
Procedura krok po kroku
-
Status dokumentu
Karta PKN: PN-Z-04009-03:1990 wycofana 17-10-2011, bez następczyni (stan na 18.11.2026).
-
Sprawdzenie warunków stosowania
Metody nie stosuje się, gdy w powietrzu jednocześnie występują formaldehyd i cyjanowodór powyżej 14 mg/m³, ani w obecności amin aromatycznych (karta PKN).
-
Reakcja barwna
Reakcja amoniaku z podchlorynem sodowym i fenolem w obecności nitroprusydku sodowego — powstaje niebieski indofenol (karta PKN).
-
Pomiar spektrofotometryczny
Oznaczenie zawartości amoniaku metodą spektrofotometryczną w świetle widzialnym; oznaczalność 4 mg/m³ (karta PKN).
-
Wynik i ocena
Stężenie amoniaku w mg/m³; porównanie z NDS 14 mg/m³ i NDSCh 28 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447).
Wymagany sprzęt i aparatura
| Sprzęt | Przykład | Orientacyjna cena |
|---|---|---|
| Spektrofotometr do pomiarów w świetle widzialnym | Pomiar barwy indofenolu (karta PKN); długości fali i kuwet normy nie znamy | — |
| Zestaw do pobierania próbek powietrza | Karta nie podaje sposobu pobierania ani roztworu pochłaniającego | — |
Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne
| Odczynnik | CAS | Szczegóły |
|---|---|---|
| Podchloryn sodowy | 7681-52-9 | Odczynnik reakcji indofenolowej (karta PKN); stężenia normy nie znamy |
| Fenol | 108-95-2 | Odczynnik reakcji indofenolowej (karta PKN); stężenia normy nie znamy |
| Nitroprusydek sodowy | 14402-89-2 | W obecności którego przebiega reakcja (karta PKN); stężenia normy nie znamy |
Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)
- Fenol, odczynnik tej metody, ma w wykazie NDS oznakowanie „skóra” (poz. 245, NDS 7,8 mg/m³) — wchłanianie przez skórę może być tak samo istotne jak droga oddechowa (objaśnienie 4 wykazu)
- UWAGA MERYTORYCZNA: według karty metody nie stosuje się przy jednoczesnej obecności formaldehydu i cyjanowodoru powyżej 14 mg/m³ ani w obecności amin aromatycznych
Najczęstsze pytania
Jaka norma opisuje to badanie?
Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04009-03:1990 (wersja polska, wycofana 17-10-2011) — „Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości azotu i jego związków — Oznaczanie amoniaku na stanowiskach pracy metodą spektrofotometryczną w świetle widzialnym, indofenolową”. Tytuł angielski: „Air purity protection — Tests for nitrogen and its compounds — Determination of ammonia at workplaces by visible-light spectrophotometry, indophenol method”.
Na czym polega ta metoda?
Amoniak z próbki powietrza reaguje z podchlorynem sodowym i fenolem w obecności nitroprusydku sodowego, tworząc indofenol o niebieskim zabarwieniu, którego ilość oznacza się spektrofotometrycznie (karta PKN); oznaczalność według karty — 4 mg/m³. Wynik porównuje się z NDS 14 mg/m³ i NDSCh 28 mg/m³ (Dz.
Jaki jest zakres pomiarowy i dokładność?
STATUS (stan na 18.11.2026): wycofana 17-10-2011, karta bez pola „Zastąpiona przez”; aktualnej PN dla amoniaku na stanowiskach pracy nie znaleźliśmy; Wydanie (z karty PKN): PN-Z-04009-03:1990, wersja polska; publikacja 03-02-1990, 3 strony, KT 159, ICS 13.040.30; Reakcja i oznaczalność (z karty PKN): podchloryn sodowy, fenol, nitroprusydek sodowy → niebieski indofenol; spektrofotometria; 4 mg/m³ — około 29 % NDS; Ograniczenia (z karty PKN): nie stosuje się przy jednoczesnej obecności formaldehydu i cyjanowodoru powyżej 14 mg/m³ ani w obecności amin aromatycznych.
Ile trwa wykonanie badania?
Procedura obejmuje 5 kroków. Norma nie podaje czasu trwania dla wszystkich etapów — decyduje procedura laboratorium.
Jaki sprzęt jest potrzebny?
Spektrofotometr do pomiarów w świetle widzialnym, Zestaw do pobierania próbek powietrza.
Gdzie stosuje się to badanie?
Ocena narażenia na amoniak w powietrzu na stanowiskach pracy wobec NDS 14 mg/m³ i NDSCh 28 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 23), z wyłączeniem stanowisk z formaldehydem i cyjanowodorem powyżej 14 mg/m³ oraz z aminami aromatycznymi (karta PKN); norma wycofana bez następczyni.
Jakie środki ostrożności obowiązują?
Fenol, odczynnik tej metody, ma w wykazie NDS oznakowanie „skóra” (poz. 245, NDS 7,8 mg/m³) — wchłanianie przez skórę może być tak samo istotne jak droga oddechowa (objaśnienie 4 wykazu); UWAGA MERYTORYCZNA: według karty metody nie stosuje się przy jednoczesnej obecności formaldehydu i cyjanowodoru powyżej 14 mg/m³ ani w obecności amin aromatycznych.
Które laboratorium wykona to badanie?
Badanie wykonują laboratoria akredytowane według ISO/IEC 17025. Na LabCoda wyszukasz je po numerze normy PN-Z-04009-03.