🌿 Amoniak w powietrzu na stanowiskach pracy — metoda indofenolowa, spektrofotometria w świetle widzialnym; oznaczalność według normy 4 mg/m³; NDS 14 mg/m³, NDSCh 28 mg/m³; PN-Z-04009-03:1990 (wycofana 17-10-2011)

Środowisko PN-Z-04009-03

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN, w całości: „Metoda polega na reakcji amoniaku z podchlorynem sodowym i fenolem w obecności nitroprusydku sodowego, w wyniku czego powstaje indofenol o niebieskim zabarwieniu. Zawartość amoniaku oznaczana jest metodą spektrofotometryczną. Oznaczalność metody wynosi 4 mg w 1 m sześciennym powietrza. Metody nie można stosować w przypadku jednoczesnej obecności w powietrzu formaldehydu i cyjanowodoru w ilości powyżej 14 mg/m sześcienny oraz w obecności amin aromatycznych” (na karcie bez kropki na końcu). Karta nie podaje sposobu pobierania próbki, roztworu pochłaniającego, długości fali ani objętości powietrza. Tekstu normy (3 strony) nie mieliśmy; indeks metod CIOP z lat 2000–2017 nie notuje artykułu o amoniaku (przeszukanie 05.10.2026).

WARTOŚCI NDS (wykaz w załączniku do rozporządzenia z 26 marca 2026 r., Dz.U. 2026 poz. 447). Poz. 23: „Amoniak [7664-41-7]” — NDS 14 mg/m³, NDSCh 28 mg/m³, bez notacji „skóra” i bez dopisku o frakcji; substancja nie występuje w przepisach przejściowych § 2. Oznaczalność według karty, 4 mg/m³, to około 29 % NDS.

STATUS (stan karty na 05.10.2026). Karta PN-Z-04009-03:1990 (wersja polska) ma nagłówek „Wycofana” bez wskazania normy zastępującej: publikacja 03-02-1990, data wycofania 17-10-2011, 3 strony, grupa cenowa B, Sektor Zdrowia, Środowiska i Medycyny, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30. Wyszukiwarka PKN (05.10.2026): pod hasłem „PN-Z-04009” — 14 pozycji serii „Badania zawartości azotu i jego związków”; aktualne są tylko arkusze -11:2008 (tlenek azotu i ditlenek azotu na stanowiskach pracy) i -12:2008 (tlenek diazotu na stanowiskach pracy), pozostałe — w tym ten arkusz i arkusze o amoniaku w powietrzu atmosferycznym (-02:1984, -02:1991, -2:1999) — mają etykietę „Wycofana”. Wśród 50 pierwszych wyników hasła „amoniaku” normy o amoniaku w powietrzu to — poza serią PN-Z-04009 — wycofane PN-Z-04041:1955 i PN-Z-04041:1971 oraz aktualna PN-EN 17346:2020-11, która dotyczy powietrza atmosferycznego (próbniki dyfuzyjne), nie stanowisk pracy; hasło „azanu” nie daje wyników. Wycofaną PN-Z-04041:1971 (metoda z odczynnikiem Nesslera) opisuje osobny wpis tej bazy.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 05.10.2026). Numer 04009-03 stoi w 2 rekordach u 2 laboratoriów; w aktualnych dokumentach PCA (odczyt 03.10.2026; wydania z 04.09.2025 i 04.02.2026) — w 2 wierszach u tych samych laboratoriów; przeszukanie wszystkich dokumentów PCA pobranych z BIP nie dało laboratoriów spoza kopii bazy (wiele dokumentów ma inne arkusze tej serii — -11 i -12 o tlenkach azotu); żadna pozycja nie jest zawieszona, a w żadnym dokumencie nie powtarzają się strony. Postaci: „PN-Z-04009-3:1990” (numer arkusza bez zera) — AB 935; „PN-90/Z-04009.03” — AB 964. Zakładka „Laboratoria” szuka zapisów zaczynających się od wpisanego hasła: „PN-Z-04009-3” i „PN-90/Z-04009.03” pokazują po 1 laboratorium, razem 2 — tak samo w kopii i na serwerze produkcyjnym labcoda.pl (zapytania zakładki 05.10.2026).

CO BADAJĄ LABORATORIA (kopia bazy i dokumenty PCA). Przedmiot: środowisko pracy — powietrze; AB 935 — próbki powietrza. Wielkość: stężenie (zawartość) amoniaku. Zakresy: AB 935 — 0,5–40 mg/m³ (0,001–0,02 mg w próbce); AB 964 — 1,33–66,7 mg/m³. Technika: metoda spektrofotometryczna — oba laboratoria.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Pierwsze — interferencje: według karty metody nie stosuje się, gdy w powietrzu jednocześnie występują formaldehyd i cyjanowodór powyżej 14 mg/m³, ani w obecności amin aromatycznych; sprawozdanie z takiego stanowiska powinno wykazać, że tych warunków nie było. Drugie — dolna granica: karta podaje oznaczalność 4 mg/m³, a AB 935 zaczyna od 0,5, AB 964 od 1,33 mg/m³, co wymaga warunków innych niż w karcie. Trzecie — norma wycofana bez następczyni: wyszukiwarka PKN nie zwraca aktualnej polskiej normy dla amoniaku na stanowiskach pracy; aktualna PN-EN 17346 dotyczy powietrza atmosferycznego i nie zastępuje tej metody. Czwarte — numer arkusza: AB 935 zapisuje „04009-3”, a hasło „PN-Z-04009-03” (z zerem) tego laboratorium nie pokaże; numery -11 i -12 tej serii to tlenki azotu, nie amoniak.

CZEGO NIE PODAJEMY. Tekstu normy nie mieliśmy — nie podajemy roztworu pochłaniającego, objętości ani strumienia pobierania powietrza, stężeń odczynników, czasu rozwijania barwy, długości fali, wzorcowania ani obliczeń.

Zasada metody

Amoniak z powietrza stanowiska pracy reaguje z podchlorynem sodowym i fenolem w obecności nitroprusydku sodowego; powstaje indofenol o niebieskim zabarwieniu, mierzony spektrofotometrycznie (karta PKN); oznaczalność według karty — 4 mg/m³. Metody nie stosuje się przy jednoczesnej obecności formaldehydu i cyjanowodoru powyżej 14 mg/m³ ani przy aminach aromatycznych. Wynik w mg/m³ porównuje się z NDS 14 mg/m³ i NDSCh 28 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447).

Zastosowania

• Powietrze na stanowiskach pracy — amoniak — w aktualnych zakresach 2 laboratoriów mimo wycofania normy
• Ocena narażenia zawodowego wobec NDS 14 mg/m³ i NDSCh 28 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 23 wykazu) — poza stanowiskami z formaldehydem i cyjanowodorem powyżej 14 mg/m³ i z aminami aromatycznymi

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-Z-04009-03:1990

Tytuł (PL)

Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości azotu i jego związków — Oznaczanie amoniaku na stanowiskach pracy metodą spektrofotometryczną w świetle widzialnym, indofenolową

Title (EN)

Air purity protection — Tests for nitrogen and its compounds — Determination of ammonia at workplaces by visible-light spectrophotometry, indophenol method

Procedura krok po kroku

1. Ocena przydatności

   Sprawdzenie, czy w powietrzu nie występują jednocześnie formaldehyd i cyjanowodór powyżej 14 mg/m³ ani aminy aromatyczne (karta PKN).

2. Pobieranie

   Szczegółów NIE PODAJEMY — karta ich nie opisuje.

3. Reakcja i pomiar

   Reakcja z podchlorynem sodowym i fenolem w obecności nitroprusydku sodowego, pomiar spektrofotometryczny niebieskiego indofenolu (karta PKN); warunków NIE PODAJEMY.

4. Wynik i ocena

   Stężenie amoniaku w mg/m³; porównanie z NDS 14 mg/m³ i NDSCh 28 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447).

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Amoniak, fenol, podchloryn sodowy i nitroprusydek sodowy — zasady bezpieczeństwa laboratorium chemicznego
• UWAGA MERYTORYCZNA: metody nie stosuje się przy jednoczesnej obecności formaldehydu i cyjanowodoru powyżej 14 mg/m³ ani przy aminach aromatycznych (karta PKN); norma wycofana bez następczyni

Najczęstsze pytania