🌿 Amoniak w powietrzu na stanowiskach pracy — metoda indofenolowa, spektrofotometria w świetle widzialnym; oznaczalność według normy 4 mg/m³; NDS 14 mg/m³, NDSCh 28 mg/m³; PN-Z-04009-03:1990 (wycofana 17-10-2011)

Środowisko PN-Z-04009-03

Krótko: o co chodzi

Krajowa norma z 1990 roku o oznaczaniu amoniaku w powietrzu na stanowiskach pracy metodą indofenolową: amoniak reaguje z podchlorynem sodowym i fenolem w obecności nitroprusydku sodowego, a powstały niebieski indofenol oznacza się spektrofotometrycznie. Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04009-03:1990 (wersja polska, wycofana 17-10-2011); STATUS (stan na 18.11.2026): wycofana 17-10-2011, karta bez pola „Zastąpiona przez”; aktualnej PN dla amoniaku na stanowiskach pracy nie znaleźliśmy. Procedura obejmuje 5 kroków; stosuje się je m.in. do: Ocena narażenia na amoniak w powietrzu na stanowiskach pracy wobec NDS 14 mg/m³ i NDSCh 28 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 23), z wyłączeniem stanowisk z formaldehydem i cyjanowodorem powyżej 14 mg/m³ oraz z aminami aromatycznymi (karta PKN); norma wycofana bez następczyni.

W skrócie

  • Norma: PN-Z-04009-03:1990 (wersja polska, wycofana 17-10-2011)
  • Kategoria: Środowisko
  • Kroków procedury: 5
  • STATUS (stan na 18.11.2026): wycofana 17-10-2011, karta bez pola „Zastąpiona przez”; aktualnej PN dla amoniaku na stanowiskach pracy nie znaleźliśmy
  • Wydanie (z karty PKN): PN-Z-04009-03:1990, wersja polska; publikacja 03-02-1990, 3 strony, KT 159, ICS 13.040.30
  • Reakcja i oznaczalność (z karty PKN): podchloryn sodowy, fenol, nitroprusydek sodowy → niebieski indofenol; spektrofotometria; 4 mg/m³ — około 29 % NDS

Przegląd

STATUS (stan na 18.11.2026). Karta PKN PN-Z-04009-03:1990 (wersja polska) ma nagłówek „Wycofana”: publikacja 03-02-1990, data wycofania 17-10-2011, 3 strony, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30; pola „Zastąpiona przez” karta nie ma. Wyszukiwarka PKN pod hasłem „amoniaku” zwraca wśród norm PN-Z tylko arkusze z lat 1955–1999: PN-Z-04041 (wydania 1955 i 1971), PN-Z-04009-02 (1984 i 1991), PN-Z-04009-2:1999 i ten arkusz; aktualnej Polskiej Normy dla amoniaku na stanowiskach pracy nie znaleźliśmy. Metodę indofenolową dla powietrza atmosferycznego opisywała PN-Z-04009-2:1999 — według karty wycofana 13-11-2025.

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty katalogowej PKN, w całości: „Metoda polega na reakcji amoniaku z podchlorynem sodowym i fenolem w obecności nitroprusydku sodowego, w wyniku czego powstaje indofenol o niebieskim zabarwieniu. Zawartość amoniaku oznaczana jest metodą spektrofotometryczną. Oznaczalność metody wynosi 4 mg w 1 m sześciennym powietrza. Metody nie można stosować w przypadku jednoczesnej obecności w powietrzu formaldehydu i cyjanowodoru w ilości powyżej 14 mg/m sześcienny oraz w obecności amin aromatycznych”. Karta nie podaje sposobu pobierania próbki, roztworu pochłaniającego, długości fali ani objętości powietrza.

WARTOŚCI DOPUSZCZALNE I PRZEPIS O METODZIE. Wykaz NDS (Dz.U. 2026 poz. 447), poz. 23 „Amoniak” [7664-41-7]: NDS 14 mg/m³, NDSCh 28 mg/m³, bez oznakowania „skóra”; przepisy przejściowe aktów zmieniających tej substancji nie wymieniają. Oznaczalność z karty (4 mg/m³) to około 29 % NDS. § 16 rozporządzenia o badaniach i pomiarach (tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 949): badania i pomiary wykonuje się metodami określonymi w Polskich Normach, a w przypadku braku takich norm — metodami rekomendowanymi i zwalidowanymi przez laboratoria z § 15.

DRUGIE ŹRÓDŁO PRZEBIEGU. Czytelnego opisu przebiegu metody indofenolowej dla powietrza na stanowiskach pracy nie znaleźliśmy: procedury CIOP-PIB dla amoniaku w wyszukiwaniu nie było, a archiwalna kopia metody NIOSH 6015 (amoniak, metoda indofenolowa) nie ma warstwy tekstowej możliwej do odczytu. Opis opiera się więc wyłącznie na karcie normy i przepisach.

CZEGO TU NIE PODAJEMY. Tekstu PN-Z-04009-03:1990 nie mieliśmy — nie podajemy sposobu pobierania próbki, roztworu pochłaniającego, objętości ani strumienia powietrza, stężeń odczynników, czasu rozwijania barwy, długości fali, wzorcowania ani obliczeń.

Zasada metody

Amoniak z próbki powietrza reaguje z podchlorynem sodowym i fenolem w obecności nitroprusydku sodowego, tworząc indofenol o niebieskim zabarwieniu, którego ilość oznacza się spektrofotometrycznie (karta PKN); oznaczalność według karty — 4 mg/m³. Wynik porównuje się z NDS 14 mg/m³ i NDSCh 28 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 23).

Zastosowania

Kluczowe parametry

ParametrWartość
STATUS (stan na 18.11.2026)wycofana 17-10-2011, karta bez pola „Zastąpiona przez”; aktualnej PN dla amoniaku na stanowiskach pracy nie znaleźliśmy
Wydanie (z karty PKN)PN-Z-04009-03:1990, wersja polska; publikacja 03-02-1990, 3 strony, KT 159, ICS 13.040.30
Reakcja i oznaczalność (z karty PKN)podchloryn sodowy, fenol, nitroprusydek sodowy → niebieski indofenol; spektrofotometria; 4 mg/m³ — około 29 % NDS
Ograniczenia (z karty PKN)nie stosuje się przy jednoczesnej obecności formaldehydu i cyjanowodoru powyżej 14 mg/m³ ani w obecności amin aromatycznych
Wartości dopuszczalne, wobec których ocenia się wynikNDS 14 mg/m³, NDSCh 28 mg/m³ — Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 23

Norma

Numer normy
PN-Z-04009-03:1990 (wersja polska, wycofana 17-10-2011)
Tytuł (PL)
Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości azotu i jego związków — Oznaczanie amoniaku na stanowiskach pracy metodą spektrofotometryczną w świetle widzialnym, indofenolową
Title (EN)
Air purity protection — Tests for nitrogen and its compounds — Determination of ammonia at workplaces by visible-light spectrophotometry, indophenol method

Procedura krok po kroku

  1. Status dokumentu

    Karta PKN: PN-Z-04009-03:1990 wycofana 17-10-2011, bez następczyni (stan na 18.11.2026).

  2. Sprawdzenie warunków stosowania

    Metody nie stosuje się, gdy w powietrzu jednocześnie występują formaldehyd i cyjanowodór powyżej 14 mg/m³, ani w obecności amin aromatycznych (karta PKN).

  3. Reakcja barwna

    Reakcja amoniaku z podchlorynem sodowym i fenolem w obecności nitroprusydku sodowego — powstaje niebieski indofenol (karta PKN).

  4. Pomiar spektrofotometryczny

    Oznaczenie zawartości amoniaku metodą spektrofotometryczną w świetle widzialnym; oznaczalność 4 mg/m³ (karta PKN).

  5. Wynik i ocena

    Stężenie amoniaku w mg/m³; porównanie z NDS 14 mg/m³ i NDSCh 28 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447).

Wymagany sprzęt i aparatura

SprzętPrzykładOrientacyjna cena
Spektrofotometr do pomiarów w świetle widzialnymPomiar barwy indofenolu (karta PKN); długości fali i kuwet normy nie znamy—
Zestaw do pobierania próbek powietrzaKarta nie podaje sposobu pobierania ani roztworu pochłaniającego—

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

OdczynnikCASSzczegóły
Podchloryn sodowy7681-52-9Odczynnik reakcji indofenolowej (karta PKN); stężenia normy nie znamy
Fenol108-95-2Odczynnik reakcji indofenolowej (karta PKN); stężenia normy nie znamy
Nitroprusydek sodowy14402-89-2W obecności którego przebiega reakcja (karta PKN); stężenia normy nie znamy

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

Najczęstsze pytania

Jaka norma opisuje to badanie?

Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04009-03:1990 (wersja polska, wycofana 17-10-2011) — „Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości azotu i jego związków — Oznaczanie amoniaku na stanowiskach pracy metodą spektrofotometryczną w świetle widzialnym, indofenolową”. Tytuł angielski: „Air purity protection — Tests for nitrogen and its compounds — Determination of ammonia at workplaces by visible-light spectrophotometry, indophenol method”.

Na czym polega ta metoda?

Amoniak z próbki powietrza reaguje z podchlorynem sodowym i fenolem w obecności nitroprusydku sodowego, tworząc indofenol o niebieskim zabarwieniu, którego ilość oznacza się spektrofotometrycznie (karta PKN); oznaczalność według karty — 4 mg/m³. Wynik porównuje się z NDS 14 mg/m³ i NDSCh 28 mg/m³ (Dz.

Jaki jest zakres pomiarowy i dokładność?

STATUS (stan na 18.11.2026): wycofana 17-10-2011, karta bez pola „Zastąpiona przez”; aktualnej PN dla amoniaku na stanowiskach pracy nie znaleźliśmy; Wydanie (z karty PKN): PN-Z-04009-03:1990, wersja polska; publikacja 03-02-1990, 3 strony, KT 159, ICS 13.040.30; Reakcja i oznaczalność (z karty PKN): podchloryn sodowy, fenol, nitroprusydek sodowy → niebieski indofenol; spektrofotometria; 4 mg/m³ — około 29 % NDS; Ograniczenia (z karty PKN): nie stosuje się przy jednoczesnej obecności formaldehydu i cyjanowodoru powyżej 14 mg/m³ ani w obecności amin aromatycznych.

Ile trwa wykonanie badania?

Procedura obejmuje 5 kroków. Norma nie podaje czasu trwania dla wszystkich etapów — decyduje procedura laboratorium.

Jaki sprzęt jest potrzebny?

Spektrofotometr do pomiarów w świetle widzialnym, Zestaw do pobierania próbek powietrza.

Gdzie stosuje się to badanie?

Ocena narażenia na amoniak w powietrzu na stanowiskach pracy wobec NDS 14 mg/m³ i NDSCh 28 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 23), z wyłączeniem stanowisk z formaldehydem i cyjanowodorem powyżej 14 mg/m³ oraz z aminami aromatycznymi (karta PKN); norma wycofana bez następczyni.

Jakie środki ostrożności obowiązują?

Fenol, odczynnik tej metody, ma w wykazie NDS oznakowanie „skóra” (poz. 245, NDS 7,8 mg/m³) — wchłanianie przez skórę może być tak samo istotne jak droga oddechowa (objaśnienie 4 wykazu); UWAGA MERYTORYCZNA: według karty metody nie stosuje się przy jednoczesnej obecności formaldehydu i cyjanowodoru powyżej 14 mg/m³ ani w obecności amin aromatycznych.

Które laboratorium wykona to badanie?

Badanie wykonują laboratoria akredytowane według ISO/IEC 17025. Na LabCoda wyszukasz je po numerze normy PN-Z-04009-03.

🔍 Znajdź laboratorium wykonujące to badanie