🌿 Akrylonitryl w powietrzu na stanowiskach pracy — chromatografia gazowa z detekcją płomieniowo-jonizacyjną (GC-FID); najmniejsze oznaczalne stężenie według normy 0,1 mg/m³ (24 l powietrza), NDS 1 mg/m³, NDSCh 3 mg/m³, notacja „skóra”; PN-Z-04556:2024-09

Środowisko PN-Z-04556

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN, w całości: „W niniejszej normie podano metodę oznaczania akrylonitrylu (nr CAS: 107-13-1) w powietrzu na stanowiskach pracy z zastosowaniem chromatografii gazowej z detekcją płomieniowo-jonizacyjną. Metodę stosuje się podczas kontroli warunków sanitarnohigienicznych. Najmniejsze stężenie akrylonitrylu, jakie można oznaczać w opisanych w normie warunkach pobierania próbek powietrza i oznaczania, wynosi 0,1 mg/m³ (dla próbki powietrza o objętości 24 l).” Tekstu normy (8 stron) nie mieliśmy. Indeks metod CIOP z lat 2000–2017 notuje „Akrylonitryl – nr 3(25) 2000”; artykułu nie czytaliśmy i nic z niego nie podajemy.

WARTOŚCI NDS (wykaz w załączniku do rozporządzenia z 26 marca 2026 r., Dz.U. 2026 poz. 447). Poz. 16: „Akrylonitryl [107-13-1]” z przypisem 7 — NDS 1 mg/m³ (0,45 ppm), NDSCh 3 mg/m³ (1,4 ppm), notacja „skóra”; przypis 7: „Substancja może mieć działanie uczulające na skórę”. Najmniejsze oznaczalne stężenie według karty, 0,1 mg/m³, to 10 % wartości NDS.

STATUS (stan kart na 04.10.2026). Karta PN-Z-04556:2024-09 (wersja polska) nie ma nagłówka „Wycofana”: publikacja 26-09-2024, 8 stron, grupa cenowa D, Sektor Zdrowia, Środowiska i Medycyny, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30, „Zastępuje PN-Z-04113-12:2005”. Karta poprzedniczki PN-Z-04113-12:2005 („… Badania zawartości związków akrylowych -- Część 12: Oznaczanie akrylonitrylu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej”) ma nagłówek „Wycofana i zastąpiona przez PN-Z-04556:2024-09”: publikacja 08-06-2005, data wycofania 26-09-2024 (dzień publikacji nowej normy), zastępowała PN-Z-04113-04:1980; jej zakres w całości: „Podano metodę polegającą na adsorpcji par akrylonitrylu na węglu aktywnym, desorpcji związku roztworem acetonu w disiarczku węgla i analizie otrzymanego roztworu metodą chromatografii gazowej. Najmniejsze stężenie akrylonitrylu, jakie można oznaczyć tą metodą, wynosi 0,25 mg/m3”. Wyszukiwarka PKN pod hasłem „akrylonitrylu” (04.10.2026) pokazuje jako aktualną tylko PN-Z-04556:2024-09; arkusze 03:1979 (kolorymetria), 04:1980, 07:1988 (spektrofotometria w świetle widzialnym), 10:1990 (pomieszczenia przeznaczone na stały pobyt ludzi) i 12:2005 serii PN-Z-04113 mają etykietę „Wycofana”.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 04.10.2026). Numer 04556 stoi w 5 rekordach u 5 laboratoriów; w aktualnych dokumentach PCA (odczyt 03.10.2026; wydania od 04.09.2025 do 02.07.2026) — w 5 wierszach u tych samych laboratoriów; przeszukanie wszystkich dokumentów PCA pobranych z BIP nie dało laboratoriów spoza kopii bazy; żadna pozycja nie jest zawieszona, a w żadnym dokumencie nie powtarzają się strony. Wszystkie zapisy mają postać „PN-Z-04556:2024-09”; AB 632 — obok instrukcji IB-16 wydanie 1 z 09.01.2026 r., AB 1207 — obok procedury PB-06I wydanie 8 z 5.01.2026 r. Zakładka „Laboratoria” (hasło „PN-Z-04556”) pokazuje wszystkie 5 laboratoriów — sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 04.10.2026. ZASTĄPIONA NORMA: PN-Z-04113-12:2005 stoi w kopii bazy w 3 rekordach u 2 innych laboratoriów (3 wiersze w PCA): AB 882 — dwie pozycje (GC-FID obok PB-01 wydanie 5 z 12.01.2026 r., 0,20–39,0 mg/m³; GC-MS obok PB-10 wydanie 1 z 31.08.2022 r., 0,19–71 mg/m³) i AB 1642 (GC-FID, 0,050–500 mg/m³); żadne laboratorium nie powołuje obu norm. Arkusza PN-Z-04113-04:1980 nie powołuje nikt.

CO BADAJĄ LABORATORIA (kopia bazy). Przedmiot: środowisko pracy — powietrze, u części laboratoriów próbki pobrane na rurki z sorbentem lub sorbent stały; u AB 1207 przedmiot zapisany w kopii obejmuje obok środowiska pracy także próbki powietrza atmosferycznego i pomieszczeń. Wielkość: stężenie (zawartość) akrylonitrylu. Zakresy w mg/m³: 0,03–50 (AB 1207, GC-MS), 0,04–42 (AB 935), 0,083–4,17 (AB 632), 0,0930–27,0 (AB 1144), 0,13–35,56 (AB 1168); 4 laboratoria podają też zakres w ppm. Technika: GC-FID — 4 laboratoria; AB 1207 — chromatografia gazowa z detekcją spektrometrią mas (GC-MS) według procedury PB-06I.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Pierwsze — która norma: wynik „według normy na akrylonitryl” może pochodzić z PN-Z-04556:2024-09 (5 laboratoriów) albo z zastąpionej PN-Z-04113-12:2005 (AB 882, AB 1642), której karta opisuje desorpcję roztworem acetonu w disiarczku węgla i oznaczalność 0,25 mg/m³; sprawozdanie powinno powoływać normę faktycznie stosowaną. Drugie — granica oznaczalności: według karty nowej normy 0,1 mg/m³ dla 24 l; AB 1207 (0,03), AB 935 (0,04), AB 632 (0,083) i AB 1144 (0,0930) podają niższą dolną granicę, co wymaga warunków innych niż w normie, AB 1168 — wyższą (0,13). Trzecie — detektor: AB 1207 stosuje GC-MS według procedury własnej, z normą GC-FID obok. Czwarte — skóra i uczulanie: pomiar w powietrzu nie obejmuje wchłaniania przez skórę ani działania uczulającego. Piąte — przedmiot: u AB 1207 ta sama pozycja obejmuje powietrze atmosferyczne i pomieszczenia, dla których NDS nie jest wartością odniesienia.

CZEGO NIE PODAJEMY. Tekstu żadnej z norm nie mieliśmy — nie podajemy sorbentu i rozpuszczalnika według normy z 2024 r., strumienia pobierania powietrza, kolumny, warunków chromatografu ani obliczeń. Nie twierdzimy, czym metoda z 2024 r. różni się od metody z 2005 r. poza tym, co mówią karty (oznaczalność 0,1 wobec 0,25 mg/m³).

Zasada metody

Akrylonitryl z powietrza stanowiska pracy oznacza się chromatografią gazową z detekcją płomieniowo-jonizacyjną (karta PKN); wynik w mg/m³ porównuje się z NDS 1 mg/m³ i NDSCh 3 mg/m³. Najmniejsze oznaczalne stężenie według karty — 0,1 mg/m³ dla 24 l powietrza. Szczegółów NIE PODAJEMY — tekstu normy nie mieliśmy; zastąpiona PN-Z-04113-12:2005 opisywała według karty węgiel aktywny i desorpcję roztworem acetonu w disiarczku węgla.

Zastosowania

• Powietrze na stanowiskach pracy — akrylonitryl — w aktualnych zakresach 5 laboratoriów; zastąpiona PN-Z-04113-12:2005 — u 2 innych
• Ocena narażenia zawodowego wobec NDS 1 mg/m³ (0,45 ppm) i NDSCh 3 mg/m³ (1,4 ppm), notacja „skóra” (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 16 wykazu)

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-Z-04556:2024-09

Tytuł (PL)

Ochrona czystości powietrza — Oznaczanie akrylonitrylu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej z detekcją płomieniowo-jonizacyjną

Title (EN)

Air purity protection — Determination of acrylonitrile at workplaces by gas chromatography with flame ionisation detection

Procedura krok po kroku

1. Pobieranie

   Według karty oznaczalność podano dla 24 l powietrza; sorbentu i strumienia NIE PODAJEMY.

2. Desorpcja

   Rozpuszczalnika według normy z 2024 r. NIE PODAJEMY (norma z 2005 r. według karty — roztwór acetonu w disiarczku węgla).

3. Analiza

   Chromatografia gazowa z detekcją płomieniowo-jonizacyjną (karta PKN); warunków NIE PODAJEMY.

4. Wynik i ocena

   Stężenie w mg/m³; porównanie z NDS 1 mg/m³ i NDSCh 3 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447); najmniejsze oznaczalne stężenie 0,1 mg/m³.

Wymagany sprzęt i aparatura

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Akrylonitryl — notacja „skóra” i możliwe działanie uczulające na skórę (przypis 7 wykazu); zasady bezpieczeństwa laboratorium chemicznego
• UWAGA MERYTORYCZNA: dolna granica poniżej 0,1 mg/m³ wymaga warunków innych niż w normie; zastąpiona PN-Z-04113-12:2005 nadal w 2 zakresach

Najczęstsze pytania