🌿 Akrylan etylu, akrylan 2-etyloheksylu i kwas metakrylowy w powietrzu na stanowiskach pracy — chromatografia gazowa z wzbogacaniem próbki, PN-Z-04113-02 (norma wycofana)

Środowisko PN-Z-04113-02

Krótko: o co chodzi

Oznaczanie par akrylanu etylu, akrylanu 2-etyloheksylu i kwasu metakrylowego w powietrzu otaczającym stanowiska pracy chromatografią gazową z wzbogacaniem próbki. Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04113-02:1978 (wersja polska); STATUS (stan na 18.11.2026): wycofana 15-08-2014; karta bez pól „Zastąpiona przez” i „Zastępuje”; dla akrylanu etylu aktualna PN-Z-04570:2026-08 (GC-FID, 1 mg/m³ dla 10 l). Procedura obejmuje 4 kroki; stosuje się je m.in. do: Pomiary par akrylanu etylu i akrylanu 2-etyloheksylu w powietrzu na stanowiskach pracy — ocena wobec NDS 20 / NDSCh 40 mg/m³ (poz. 11) i NDS 35 / NDSCh 70 mg/m³ (poz. 10) (Dz.U. 2026 poz. 447); kwas metakrylowy — bez wartości w wykazie NDS.

W skrócie

  • Norma: PN-Z-04113-02:1978 (wersja polska)
  • Kategoria: Środowisko
  • Kroków procedury: 4
  • STATUS (stan na 18.11.2026): wycofana 15-08-2014; karta bez pól „Zastąpiona przez” i „Zastępuje”; dla akrylanu etylu aktualna PN-Z-04570:2026-08 (GC-FID, 1 mg/m³ dla 10 l)
  • Wydanie (z karty PKN): PN-Z-04113-02:1978, wersja polska; publikacja 16-09-1978, 4 strony, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30
  • Substancje i technika (z karty): akrylan etylu, akrylan 2-etyloheksylu, kwas metakrylowy; chromatografia gazowa z wzbogacaniem próbki; oznaczalności karta nie podaje

Przegląd

STATUS (stan na 18.11.2026). Karta PN-Z-04113-02:1978 (wersja polska) ma nagłówek „Wycofana”: publikacja 16-09-1978, data wycofania 15-08-2014, 4 strony; pól „Zastąpiona przez” i „Zastępuje” nie ma. Wyszukiwarka PKN (18.11.2026): pod hasłem „akrylanu” aktualna norma o akrylanie etylu to PN-Z-04570:2026-08 „Ochrona czystości powietrza -- Oznaczanie akrylanu etylu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej z detekcją płomieniowo-jonizacyjną” — według jej karty publikacja 13-08-2026, 10 stron, najmniejsze oznaczalne stężenie 1 mg/m³ dla 10 l powietrza, bez pola „Zastępuje”; pod hasłem „etyloheksylu” nie ma aktualnej normy o akrylanie 2-etyloheksylu, a pod hasłem „kwasu metakrylowego” jedyną normą o tym kwasie jest PN-Z-04113-02:1978.

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty katalogowej PKN, w całości: „Metodę stosuje się do oznaczania stężenia par akrylanu etylu, akrylanu 2-etyIoheksylu i kwasu metakrylowego w powietrzu otaczającym stanowiska pracy, przy przeprowadzeniu kontroli warunków sanitarno-higienicznych. Metody tej nie należy stosować w przypadku obecności związków o tym samym czasie retencji co akrylan etylu, akrylan 2-etyloheksylu i kwas metakrylowy.” (pisownia jak na karcie). Tytuł mówi o chromatografii gazowej z wzbogacaniem próbki; karta nie podaje sorbentu, detektora ani najmniejszego oznaczalnego stężenia.

WARTOŚCI DOPUSZCZALNE I PRZEPIS O METODZIE. Wykaz NDS — załącznik nr 1 do rozporządzenia z 12 czerwca 2018 r. w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 26 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 447): poz. 11 „Akrylan etylu” [140-88-5] — NDS 20 mg/m³, NDSCh 40 mg/m³, oznakowanie „skóra”; poz. 10 „Akrylan 2-etyloheksylu” [103-11-7] — NDS 35 mg/m³, NDSCh 70 mg/m³, oznakowanie „skóra”. Kwasu metakrylowego wykaz nie zawiera (przeszukany po nazwie i numerze CAS 79-41-4). Według objaśnienia wykazu oznakowanie „skóra” znaczy, że „wchłanianie substancji przez skórę może być tak samo istotne jak przy narażeniu drogą oddechową”. O metodzie mówi § 16 rozporządzenia w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (tekst jednolity — Dz.U. 2025 poz. 949): „Badania i pomiary wykonuje się zgodnie z metodami określonymi w Polskich Normach, a w przypadku braku takich norm, metodami rekomendowanymi i zwalidowanymi przez laboratoria, o których mowa w § 15 ust. 1 i ust. 2 pkt 1”. Tej normy przepis z nazwy nie wymienia; czy norma wycofana przez PKN podpada pod słowa „w przypadku braku takich norm” — NIE ROZSTRZYGAMY.

PRZEBIEG WEDŁUG PROCEDUR IMP (drugie źródło; liczby procedur, nie normy). Akrylan etylu — Bonczarowska, Wziątek, Brzeźnicki, Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy 2015, nr 2(84), s. 89–103: rurka z węglem aktywnym z łupin orzecha kokosowego (100 mg/50 mg), około 10 l powietrza ze strumieniem 3,3 l/h, według PN-Z-04008-7; próbki w chłodziarce trwałe około trzech tygodni; ekstrakcja mieszaniną disiarczku węgla i metanolu (95 : 5); chromatograf z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym; oznaczalność 1 mg/m³ — taka sama jak na karcie PN-Z-04570:2026-08. Akrylan 2-etyloheksylu — Wziątek, Janoszka, Gromiec, Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy 2014, nr 1(79), s. 55–67: węgiel aktywny (100 mg/50 mg), 10 l powietrza ze strumieniem do 1,8 l/h, desorpcja 5-procentowym roztworem kwasu octowego w disiarczku węgla, chromatograf z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym; oznaczalność 3 mg/m³ dla 10 l. Kwasu metakrylowego żadna z procedur nie obejmuje. Liczb procedur nie przenosimy na normę z 1978 r.

CZEGO TU NIE PODAJEMY. Tekstu PN-Z-04113-02:1978 nie mieliśmy — PKN udostępnia go odpłatnie (4 strony). Nie podajemy sposobu wzbogacania próbki, sorbentu, rozpuszczalnika, objętości powietrza, kolumny, detektora, oznaczalności ani obliczeń według normy. Nie twierdzimy, że PN-Z-04570:2026-08 zastąpiła PN-Z-04113-02:1978 — karty PKN tego nie wskazują.

Zasada metody

Według karty normy pary akrylanu etylu, akrylanu 2-etyloheksylu i kwasu metakrylowego oznacza się chromatografią gazową z wzbogacaniem próbki; metody nie stosuje się, gdy obecne są związki o tym samym czasie retencji. Procedury IMP z lat 2014–2015 zatrzymują akrylany na węglu aktywnym, desorbują disiarczkiem węgla z dodatkiem metanolu albo kwasu octowego i oznaczają detektorem płomieniowo-jonizacyjnym. Wyniki porównuje się z NDS 20 mg/m³ (akrylan etylu) i 35 mg/m³ (akrylan 2-etyloheksylu) (wykaz NDS z 2026 roku); dla kwasu metakrylowego wykaz nie podaje wartości.

Zastosowania

Kluczowe parametry

ParametrWartość
STATUS (stan na 18.11.2026)wycofana 15-08-2014; karta bez pól „Zastąpiona przez” i „Zastępuje”; dla akrylanu etylu aktualna PN-Z-04570:2026-08 (GC-FID, 1 mg/m³ dla 10 l)
Wydanie (z karty PKN)PN-Z-04113-02:1978, wersja polska; publikacja 16-09-1978, 4 strony, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30
Substancje i technika (z karty)akrylan etylu, akrylan 2-etyloheksylu, kwas metakrylowy; chromatografia gazowa z wzbogacaniem próbki; oznaczalności karta nie podaje
Wartości dopuszczalne, wobec których ocenia się wynikakrylan etylu (poz. 11): NDS 20 mg/m³, NDSCh 40 mg/m³, „skóra”; akrylan 2-etyloheksylu (poz. 10): NDS 35 mg/m³, NDSCh 70 mg/m³, „skóra”; kwas metakrylowy — brak w wykazie (Dz.U. 2026 poz. 447)
Procedury IMP (liczby procedur)akrylan etylu (2015): węgiel aktywny 100 mg/50 mg, ok. 10 l, 3,3 l/h, CS₂ z metanolem (95 : 5), GC-FID, 1 mg/m³; akrylan 2-etyloheksylu (2014): węgiel aktywny 100 mg/50 mg, 10 l, do 1,8 l/h, 5 % kwasu octowego w CS₂, GC-FID, 3 mg/m³

Norma

Numer normy
PN-Z-04113-02:1978 (wersja polska)
Tytuł (PL)
Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości związków akrylowych — Oznaczanie akrylanu etylu, akrylanu 2-etyloheksylu i kwasu metakrylowego metodą chromatografii gazowej z wzbogacaniem próbki
Title (EN)
Air purity protection — Tests for acrylic compounds content — Determination of ethyl acrylate, 2-ethylhexyl acrylate and methacrylic acid by gas chromatography with sample enrichment

Procedura krok po kroku

  1. Status dokumentu

    Karta PKN: norma wycofana 15-08-2014, bez wskazania następczyni; dla akrylanu etylu aktualna PN-Z-04570:2026-08 (stan na 18.11.2026).

  2. Pobranie próbki

    Z wzbogacaniem próbki (tytuł normy); szczegółów według normy NIE PODAJEMY. Procedury IMP pobierają akrylany na węgiel aktywny.

  3. Analiza chromatograficzna

    Chromatografia gazowa; nie stosować, gdy obecne są związki o tym samym czasie retencji (z karty). Warunków NIE PODAJEMY.

  4. Wynik i ocena

    Stężenie każdego związku w mg/m³ wobec jego pozycji wykazu: akrylan etylu NDS 20 mg/m³, akrylan 2-etyloheksylu NDS 35 mg/m³; dla kwasu metakrylowego wartości w wykazie nie ma. Oznakowanie „skóra”: pomiar w powietrzu nie obejmuje wchłaniania przez skórę.

Wymagany sprzęt i aparatura

SprzętPrzykładOrientacyjna cena
Rurki z węglem aktywnym (100 mg/50 mg)Procedury IMP 2014 i 2015; sposobu wzbogacania według normy NIE PODAJEMY—
Pompa ssącaProcedura IMP 2015 (akrylan etylu): około 10 l powietrza, 3,3 l/h—
Chromatograf gazowy z detektorem płomieniowo-jonizacyjnymW obu procedurach IMP; detektora według normy NIE PODAJEMY—

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

OdczynnikCASSzczegóły
Disiarczek węgla z metanolem (95 : 5)—Ekstrahent akrylanu etylu w procedurze IMP 2015 — nie według normy
5 % roztwór kwasu octowego w disiarczku węgla—Desorbent akrylanu 2-etyloheksylu w procedurze IMP 2014 — nie według normy

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

Najczęstsze pytania

Jaka norma opisuje to badanie?

Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04113-02:1978 (wersja polska) — „Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości związków akrylowych — Oznaczanie akrylanu etylu, akrylanu 2-etyloheksylu i kwasu metakrylowego metodą chromatografii gazowej z wzbogacaniem próbki”. Tytuł angielski: „Air purity protection — Tests for acrylic compounds content — Determination of ethyl acrylate, 2-ethylhexyl acrylate and methacrylic acid by gas chromatography with sample enrichment”.

Na czym polega ta metoda?

Według karty normy pary akrylanu etylu, akrylanu 2-etyloheksylu i kwasu metakrylowego oznacza się chromatografią gazową z wzbogacaniem próbki; metody nie stosuje się, gdy obecne są związki o tym samym czasie retencji. Procedury IMP z lat 2014–2015 zatrzymują akrylany na węglu aktywnym, desorbują disiarczkiem węgla z dodatkiem metanolu albo kwasu octowego i oznaczają detektorem płomieniowo-jonizacyjnym.

Jaki jest zakres pomiarowy i dokładność?

STATUS (stan na 18.11.2026): wycofana 15-08-2014; karta bez pól „Zastąpiona przez” i „Zastępuje”; dla akrylanu etylu aktualna PN-Z-04570:2026-08 (GC-FID, 1 mg/m³ dla 10 l); Wydanie (z karty PKN): PN-Z-04113-02:1978, wersja polska; publikacja 16-09-1978, 4 strony, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30; Substancje i technika (z karty): akrylan etylu, akrylan 2-etyloheksylu, kwas metakrylowy; chromatografia gazowa z wzbogacaniem próbki; oznaczalności karta nie podaje; Wartości dopuszczalne, wobec których ocenia się wynik: akrylan etylu (poz. 11): NDS 20 mg/m³, NDSCh 40 mg/m³, „skóra”; akrylan 2-etyloheksylu (poz. 10): NDS 35 mg/m³, NDSCh 70 mg/m³, „skóra”; kwas metakrylowy — brak w wykazie (Dz.U. 2026 poz. 447).

Ile trwa wykonanie badania?

Procedura obejmuje 4 kroków. Norma nie podaje czasu trwania dla wszystkich etapów — decyduje procedura laboratorium.

Jaki sprzęt jest potrzebny?

Rurki z węglem aktywnym (100 mg/50 mg), Pompa ssąca, Chromatograf gazowy z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym.

Gdzie stosuje się to badanie?

Pomiary par akrylanu etylu i akrylanu 2-etyloheksylu w powietrzu na stanowiskach pracy — ocena wobec NDS 20 / NDSCh 40 mg/m³ (poz. 11) i NDS 35 / NDSCh 70 mg/m³ (poz. 10) (Dz.U. 2026 poz. 447); kwas metakrylowy — bez wartości w wykazie NDS.

Jakie środki ostrożności obowiązują?

Czynności z substancjami wzorcowymi wykonuje się pod sprawnie działającym wyciągiem, a zużyte roztwory gromadzi w przeznaczonych pojemnikach (procedura IMP 2015, pkt 4.3); Oznakowanie „skóra” w wykazie NDS: pomiar w powietrzu nie obejmuje wchłaniania przez skórę (akrylan etylu, poz. 11; akrylan 2-etyloheksylu, poz. 10).

Które laboratorium wykona to badanie?

Badanie wykonują laboratoria akredytowane według ISO/IEC 17025. Na LabCoda wyszukasz je po numerze normy PN-Z-04113-02.

🔍 Znajdź laboratorium wykonujące to badanie