🌿 Akrylan etylu, akrylan 2-etyloheksylu i kwas metakrylowy w powietrzu na stanowiskach pracy — chromatografia gazowa z wzbogacaniem próbki; karta PKN nie podaje oznaczalności; NDS akrylanu etylu 20 mg/m³, NDSCh 40 mg/m³; akrylanu 2-etyloheksylu 35 / 70 mg/m³; oba „skóra”; PN-Z-04113-02:1978 (wycofana 15-08-2014)

Środowisko PN-Z-04113-02

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN, w całości: „Metodę stosuje się do oznaczania stężenia par akrylanu etylu, akrylanu 2-etyIoheksylu i kwasu metakrylowego w powietrzu otaczającym stanowiska pracy, przy przeprowadzeniu kontroli warunków sanitarno-higienicznych. Metody tej nie należy stosować w przypadku obecności związków o tym samym czasie retencji co akrylan etylu, akrylan 2-etyloheksylu i kwas metakrylowy.” (pisownia jak na karcie — w pierwszym wystąpieniu „2-etyIoheksylu” z wielką literą I zamiast „l”). Tytuł mówi o chromatografii gazowej z wzbogacaniem próbki. Karta nie podaje sposobu wzbogacania, sorbentu, detektora ani najmniejszego oznaczalnego stężenia. Tekstu normy (4 strony) nie mieliśmy. Indeks metod CIOP z lat 2000–2017 notuje „Akrylan etylu – nr 2(84) 2015” i „Akrylan 2-etyloheksylu – nr 1(79) 2014”, a artykułu o kwasie metakrylowym nie notuje; artykułów nie czytaliśmy i nic z nich nie podajemy.

WARTOŚCI NDS (wykaz w załączniku do rozporządzenia z 26 marca 2026 r., Dz.U. 2026 poz. 447). Poz. 11: „Akrylan etylu [140-88-5]” — NDS 20 mg/m³, NDSCh 40 mg/m³, notacja „skóra”. Poz. 10: „Akrylan 2-etyloheksylu [103-11-7]” — NDS 35 mg/m³, NDSCh 70 mg/m³, notacja „skóra”. Kwasu metakrylowego wykaz nie zawiera — tekst aktu przeszukany fragmentami nazwy „metakryl” i „metylopropen” (05.10.2026) zawiera tylko trzy metakrylany: butylu, 2,3-epoksypropylu i metylu; karta normy nie podaje numeru CAS kwasu.

STATUS (stan karty na 05.10.2026). Karta PN-Z-04113-02:1978 (wersja polska) ma nagłówek „Wycofana”: publikacja 16-09-1978, data wycofania 15-08-2014, 4 strony, grupa cenowa B, Sektor Zdrowia, Środowiska i Medycyny, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30; karta nie wskazuje normy zastępującej. Wyszukiwarka PKN (05.10.2026): pod hasłem „akrylanu etylu” (44 pozycje) jedyna aktualna norma o akrylanie etylu to PN-Z-04570:2026-08 „Ochrona czystości powietrza -- Oznaczanie akrylanu etylu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej z detekcją płomieniowo-jonizacyjną” — według jej karty publikacja 13-08-2026, 10 stron, KT 159, najmniejsze oznaczalne stężenie 1 mg/m³ dla próbki powietrza 10 l, bez pola „Zastępuje”; hasło „prop-2-enianu” nie zwraca żadnej normy. Pod hasłem „etyloheksylu” (6 pozycji) nie ma aktualnej normy o akrylanie 2-etyloheksylu. Wśród 50 pierwszych wyników hasła „kwasu metakrylowego” jedyną normą o kwasie metakrylowym jest PN-Z-04113-02:1978, a hasło „metylopropenowego” nie zwraca żadnej normy.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 05.10.2026). Numer 04113-02 (z łącznikiem albo ukośnikiem przed numerem arkusza) stoi w 2 rekordach u 2 laboratoriów; w aktualnych dokumentach PCA (odczyt 03.10.2026; wydania z 29.01.2026 i 23.07.2026 — oba wydane po wycofaniu normy i przed publikacją PN-Z-04570:2026-08) — w 2 wierszach u tych samych laboratoriów; przeszukanie wszystkich dokumentów PCA pobranych z BIP nie dało laboratoriów spoza kopii bazy; żadna pozycja nie jest zawieszona, a w żadnym dokumencie nie powtarzają się strony. Postaci: „PN-78/Z-04113/02” — AB 875; „PN-Z-04113-02:1978” — AB 882, obok procedury PB-10 wydanie 1 z dnia 31.08.2022 r. Zakładka „Laboratoria”: „PN-Z-04113-02” — 1 laboratorium, „PN-78/Z-04113/02” — 1, tak samo w kopii i na serwerze produkcyjnym labcoda.pl (zapytania zakładki 05.10.2026).

CO BADAJĄ LABORATORIA (kopia bazy i dokumenty PCA). AB 875 — środowisko pracy, powietrze, próbki powietrza pobrane na rurki z sorbentem: stężenie i zawartość akrylanu etylu 2,0–200 mg/m³ (0,04–4,5 mg w próbce), chromatografia gazowa z detekcją płomieniowo-jonizacyjną (GC-FID). AB 882 — środowisko pracy, powietrze, próbki powietrza: stężenie i zawartość akrylanu etylu 0,60–582 mg/m³ (0,003–0,29 mg w próbce), chromatografia gazowa ze spektrometrią mas (GC-MS). Żadne z laboratoriów nie powołuje tej normy dla akrylanu 2-etyloheksylu ani kwasu metakrylowego.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Pierwsze — status: norma wycofana od 15-08-2014, a oba laboratoria mają ją w zakresach wydanych w 2026 r.; dla akrylanu etylu aktualna jest PN-Z-04570:2026-08, ale karta PKN nie łączy obu norm i nie piszemy, że jedna zastąpiła drugą. Drugie — substancja: norma obejmuje trzy związki, a akredytacja obu laboratoriów — tylko akrylan etylu; wynik dla akrylanu 2-etyloheksylu albo kwasu metakrylowego „według PN-Z-04113-02” nie mieści się w ich akredytowanym zakresie. Trzecie — wartość odniesienia: kwasu metakrylowego nie ma w wykazie NDS z 2026 r., więc rozporządzenie nie daje dla niego wartości do porównania. Czwarte — technika: AB 882 stosuje GC-MS z procedurą PB-10, karta nie podaje detektora. Piąte — zakłócenia i skóra: karta zastrzega, że metody nie stosuje się przy obecności związków o tym samym czasie retencji; NDS obu akrylanów ma notację „skóra”, a pomiar w powietrzu nie obejmuje wchłaniania przez skórę.

CZEGO NIE PODAJEMY. Tekstu normy nie mieliśmy — nie podajemy sposobu wzbogacania próbki, sorbentu, rozpuszczalnika, objętości ani strumienia powietrza, kolumny, detektora, warunków chromatografu, oznaczalności ani obliczeń; treści artykułów CIOP nie znamy. Nie twierdzimy, że PN-Z-04570:2026-08 ani inna norma zastąpiła PN-Z-04113-02:1978 — PKN tego nie wskazuje.

Zasada metody

Pary akrylanu etylu, akrylanu 2-etyloheksylu i kwasu metakrylowego w powietrzu otaczającym stanowiska pracy oznacza się chromatografią gazową z wzbogacaniem próbki; metody nie stosuje się przy obecności związków o tym samym czasie retencji (karta PKN). Wyniki w mg/m³ porównuje się z NDS akrylanu etylu 20 mg/m³ i akrylanu 2-etyloheksylu 35 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447); dla kwasu metakrylowego wykaz NDS nie podaje wartości. Norma jest wycofana (15-08-2014); szczegółów NIE PODAJEMY — tekstu normy nie mieliśmy.

Zastosowania

• Powietrze na stanowiskach pracy — akrylan etylu — w aktualnych zakresach 2 laboratoriów, mimo wycofania normy; akrylanu 2-etyloheksylu i kwasu metakrylowego żadne laboratorium nie ma w zakresie z tą normą
• Ocena narażenia zawodowego wobec NDS akrylanu etylu 20 mg/m³ (NDSCh 40 mg/m³) i akrylanu 2-etyloheksylu 35 mg/m³ (NDSCh 70 mg/m³), obie z notacją „skóra” (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 11 i 10 wykazu)

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-Z-04113-02:1978

Tytuł (PL)

Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości związków akrylowych — Oznaczanie akrylanu etylu, akrylanu 2-etyloheksylu i kwasu metakrylowego metodą chromatografii gazowej z wzbogacaniem próbki

Title (EN)

Air purity protection — Tests for acrylic compounds content — Determination of ethyl acrylate, 2-ethylhexyl acrylate and methacrylic acid by gas chromatography with sample enrichment

Procedura krok po kroku

1. Status

   PN-Z-04113-02:1978 wycofana 15-08-2014, bez wskazanej następczyni; dla akrylanu etylu aktualna PN-Z-04570:2026-08 (stan kart na 05.10.2026).

2. Pobieranie

   Pobieranie z wzbogacaniem próbki (tytuł normy); szczegółów NIE PODAJEMY.

3. Analiza

   Chromatografia gazowa; nie stosować przy obecności związków o tym samym czasie retencji (karta PKN); warunków NIE PODAJEMY.

4. Wynik i ocena

   Stężenia w mg/m³; porównanie z NDS akrylanu etylu 20 mg/m³ i akrylanu 2-etyloheksylu 35 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447); dla kwasu metakrylowego wykaz nie podaje wartości; notacja „skóra” — pomiar w powietrzu nie obejmuje drogi przez skórę.

Wymagany sprzęt i aparatura

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Akrylan etylu i akrylan 2-etyloheksylu — notacja „skóra” w wykazie NDS; zasady bezpieczeństwa laboratorium chemicznego
• UWAGA MERYTORYCZNA: norma wycofana 15-08-2014; obejmuje trzy związki, a oba laboratoria mają ją w zakresie tylko dla akrylanu etylu; kwasu metakrylowego nie ma w wykazie NDS

Najczęstsze pytania