🌿 Akrylan butylu w powietrzu na stanowiskach pracy — adsorpcja na węglu aktywnym, ekstrakcja disiarczkiem węgla, chromatografia gazowa; oznaczalność metody według normy 4 mg/m³, NDS 11 mg/m³, NDSCh 30 mg/m³; PN-Z-04113-06:1986 (wycofana 17-10-2011)

Środowisko PN-Z-04113-06

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN, w całości: „Metoda polega na adsorpcji akrylanu butylu na węglu aktywnym, wyekstrahowaniu go dwusiarczkiem węgla i analizie chromatograficznej otrzymanego roztworu. Oznaczalność metody wynosi 4 mg w 1 m sześciennym powietrza” (na karcie bez kropki na końcu; we wpisie piszemy „disiarczek węgla”, jak w wykazie NDS i nowszych kartach PKN). Tekstu normy (3 strony) nie mieliśmy; indeks metod CIOP z lat 2000–2017 nie notuje artykułu o akrylanie butylu (przeszukanie 04.10.2026).

WARTOŚCI NDS (wykaz w załączniku do rozporządzenia z 26 marca 2026 r., Dz.U. 2026 poz. 447). Poz. 9: „Akrylan butylu [141-32-2]” — NDS 11 mg/m³, NDSCh 30 mg/m³, bez notacji „skóra”. Oznaczalność według karty, 4 mg/m³, to ok. 36 % wartości NDS.

STATUS (stan karty na 04.10.2026). Karta PN-Z-04113-06:1986 (wersja polska) ma nagłówek „Wycofana”: publikacja 30-06-1986, data wycofania 17-10-2011, 3 strony, grupa cenowa B, Sektor Zdrowia, Środowiska i Medycyny, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30; karta nie wskazuje normy zastępującej. Wyszukiwarka PKN pod hasłem „PN-Z-04113” (04.10.2026) pokazuje całą serię „Badania zawartości związków akrylowych” (arkusze 00–12) z etykietą „Wycofana”; pod hasłem „akrylanu butylu” zwraca tylko ten arkusz i aktualną PN-Z-04283:2001 — dla metakrylanu butylu, innej substancji.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 04.10.2026). Numer 04113-06 (z łącznikiem, kropką albo ukośnikiem przed numerem arkusza) stoi w 5 rekordach u 5 laboratoriów; w aktualnych dokumentach PCA (odczyt 03.10.2026; wydania od 08.01.2026 do 28.07.2026 — wszystkie wydane po wycofaniu normy) — w 5 wierszach u tych samych laboratoriów; przeszukanie wszystkich dokumentów PCA pobranych z BIP nie dało laboratoriów spoza kopii bazy; żadna pozycja nie jest zawieszona, a w żadnym dokumencie nie powtarzają się strony. Postać „PN-Z-04113-06:1986” — AB 1168, AB 1642 i AB 882 (obok procedury PB-10 wydanie 1 z 31.08.2022 r.); dawna postać „PN-86/Z-04113/06” — AB 1144 i AB 1207 (obok procedury PB-06A wydanie 7 z 20.01.2025 r.). Zakładka „Laboratoria”: „PN-Z-04113-06” pokazuje 3 laboratoria, „PN-86/Z-04113/06” — 2, razem 5, tak samo w kopii i na serwerze produkcyjnym labcoda.pl (zapytania zakładki 04.10.2026). Inne arkusze tej serii — o akrylanie metylu (05) i metakrylanie metylu (09) — opisują osobne wpisy tej bazy.

CO BADAJĄ LABORATORIA (kopia bazy). Przedmiot: środowisko pracy — powietrze, u części laboratoriów próbki pobrane na sorbent stały lub rurki z sorbentem; u AB 1207 przedmiot zapisany w kopii obejmuje obok środowiska pracy także próbki powietrza atmosferycznego i pomieszczeń. Wielkość: stężenie (zawartość) akrylanu butylu. Zakresy w mg/m³: 0,120–333 (AB 1642), 0,50–480 (AB 1207, GC-MS), 0,59–596 (AB 882, GC-MS), 0,90–324 (AB 1144), 1,39–178 (AB 1168). Technika: chromatografia gazowa z detekcją płomieniowo-jonizacyjną (GC-FID) — AB 1144, AB 1168, AB 1642; chromatografia gazowa z detekcją spektrometrią mas (GC-MS) — AB 882 i AB 1207, według procedur własnych PB-10 i PB-06A.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Pierwsze — status: norma jest wycofana od 17-10-2011, a wyszukiwarka PKN nie pokazuje dla akrylanu butylu innej normy; 5 laboratoriów ma ją w zakresach wydanych w 2026 r. — zamawiający powinien wiedzieć, że wynik powstaje według normy wycofanej z katalogu PKN. Drugie — granica oznaczalności: według karty 4 mg/m³, czyli ponad jedna trzecia NDS; wszystkie laboratoria podają dolną granicę niższą (od 0,120 do 1,39 mg/m³), co wymaga warunków innych niż w normie — sprawozdanie powinno je nazwać. Trzecie — podobne nazwy: akrylan butylu (poz. 9 wykazu NDS) i metakrylan butylu (poz. 356, NDS 100 mg/m³, aktualna PN-Z-04283:2001) to różne substancje o różnych wartościach NDS. Czwarte — detektor: pozycje GC-MS (AB 882, AB 1207) prowadzi się według procedur własnych, z normą obok. Piąte — przedmiot: u AB 1207 ta sama pozycja obejmuje powietrze atmosferyczne i pomieszczenia, dla których NDS nie jest wartością odniesienia.

CZEGO NIE PODAJEMY. Tekstu normy nie mieliśmy — nie podajemy objętości ani strumienia pobierania powietrza, typu rurki i masy węgla, kolumny, detektora wymaganego przez normę, warunków chromatografu ani obliczeń. Nie twierdzimy, że inna norma zastąpiła PN-Z-04113-06:1986 — PKN takiej nie wskazuje.

Zasada metody

Akrylan butylu z powietrza stanowiska pracy adsorbuje się na węglu aktywnym, ekstrahuje disiarczkiem węgla, a otrzymany roztwór analizuje chromatograficznie (karta PKN); wynik w mg/m³ porównuje się z NDS 11 mg/m³ i NDSCh 30 mg/m³. Oznaczalność metody według karty — 4 mg/m³. Norma jest wycofana (17-10-2011); szczegółów NIE PODAJEMY — tekstu normy nie mieliśmy.

Zastosowania

• Powietrze na stanowiskach pracy — akrylan butylu — w aktualnych zakresach 5 laboratoriów, mimo wycofania normy
• Ocena narażenia zawodowego wobec NDS 11 mg/m³ i NDSCh 30 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 9 wykazu)

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-Z-04113-06:1986

Tytuł (PL)

Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości związków akrylowych — Oznaczanie akrylanu butylu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej z wzbogacaniem próbki

Title (EN)

Air purity protection — Tests for acrylic compounds content — Determination of butyl acrylate at workplaces by gas chromatography with sample enrichment

Procedura krok po kroku

1. Status

   PN-Z-04113-06:1986 wycofana 17-10-2011, bez wskazanej następczyni (stan karty na 04.10.2026).

2. Pobieranie

   Adsorpcja na węglu aktywnym; szczegółów NIE PODAJEMY.

3. Ekstrakcja i analiza

   Ekstrakcja disiarczkiem węgla, analiza chromatograficzna; warunków NIE PODAJEMY.

4. Wynik i ocena

   Stężenie w mg/m³; porównanie z NDS 11 mg/m³ i NDSCh 30 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447); oznaczalność 4 mg/m³.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Disiarczek węgla jako ekstrahent — praca pod wyciągiem, zasady bezpieczeństwa laboratorium chemicznego
• UWAGA MERYTORYCZNA: norma wycofana 17-10-2011; oznaczalność z karty to ponad jedna trzecia NDS

Najczęstsze pytania