🌿 Akrylaldehyd (akroleina) w powietrzu na stanowiskach pracy — adsorpcja par na węglu aktywnym i chromatografia gazowa z wzbogaceniem próbki, PN-Z-04045-06 (norma wycofana)
Krótko: o co chodzi
Oznaczanie par akroleiny (w wykazie NDS: akrylaldehydu) w powietrzu na stanowiskach pracy: adsorpcja na węglu aktywnym i chromatograficzne badanie otrzymanego roztworu. Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04045-06:1982 (wersja polska); STATUS (stan na 18.11.2026): wycofana 27-11-2012; karta bez pól „Zastąpiona przez” i „Zastępuje”; PN-Z-04045-11:1994 i PN-Z-04045-16:2010 (HPLC) też wycofane. Procedura obejmuje 4 kroki; stosuje się je m.in. do: Pomiary par akrylaldehydu (akroleiny) w powietrzu na stanowiskach pracy — ocena wobec NDS 0,05 mg/m³ i NDSCh 0,1 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 7).
W skrócie
- Norma: PN-Z-04045-06:1982 (wersja polska)
- Kategoria: Środowisko
- Kroków procedury: 4
- STATUS (stan na 18.11.2026): wycofana 27-11-2012; karta bez pól „Zastąpiona przez” i „Zastępuje”; PN-Z-04045-11:1994 i PN-Z-04045-16:2010 (HPLC) też wycofane
- Wydanie (z karty PKN): PN-Z-04045-06:1982, wersja polska; publikacja 21-09-1982, 3 strony, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30
- Zasada (z karty): adsorpcja par na węglu aktywnym, chromatograficzne badanie roztworu, krzywa wzorcowa; oznaczalności karta nie podaje
Przegląd
STATUS (stan na 18.11.2026). Karta PN-Z-04045-06:1982 (wersja polska) ma nagłówek „Wycofana”: publikacja 21-09-1982, data wycofania 27-11-2012, 3 strony; pól „Zastąpiona przez” i „Zastępuje” nie ma. Wyszukiwarka PKN (18.11.2026): hasło „akroleiny” zwraca cztery normy (PN-Z-04054:1958 i 1969, PN-Z-04045-06:1982, PN-Z-04045-11:1994), hasło „akrylaldehydu” — PN-Z-04045-16:2010 (HPLC); wszystkie oznaczone jako wycofane.
CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty katalogowej PKN, w całości: „Podano metodę polegającą na adsorpcji par akroleiny na węglu aktywnym i chromatograficznym badaniu otrzymanego roztworu. Metodę stosuje się do oznaczania stężenia par akroleiny w powietrzu przy stanowiskach pracy. Ustalono aparaturę i przyrządy, warunki pracy chromatografu, sposób przygotowania odczynników i roztworów, pobieranie próbek i sporządzanie krzywej wzorcowej”. Karta nie podaje rozpuszczalnika, detektora ani najmniejszego oznaczalnego stężenia.
WARTOŚCI DOPUSZCZALNE I PRZEPIS O METODZIE. Wykaz NDS — załącznik nr 1 do rozporządzenia z 12 czerwca 2018 r. w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 26 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 447), poz. 7 „Akrylaldehyd” [107-02-8]: NDS 0,05 mg/m³ (0,02 ppm), NDSCh 0,1 mg/m³ (0,04 ppm), oznakowanie „skóra”. Według objaśnienia wykazu oznakowanie „skóra” znaczy, że „wchłanianie substancji przez skórę może być tak samo istotne jak przy narażeniu drogą oddechową”. O metodzie mówi § 16 rozporządzenia w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (tekst jednolity — Dz.U. 2025 poz. 949): „Badania i pomiary wykonuje się zgodnie z metodami określonymi w Polskich Normach, a w przypadku braku takich norm, metodami rekomendowanymi i zwalidowanymi przez laboratoria, o których mowa w § 15 ust. 1 i ust. 2 pkt 1”. Tej normy przepis z nazwy nie wymienia; czy norma wycofana przez PKN podpada pod słowa „w przypadku braku takich norm” — NIE ROZSTRZYGAMY.
PRZEBIEG WEDŁUG METODY NIOSH 2501 (drugie źródło; liczby NIOSH, nie normy, inna zasada). Metoda NIOSH 2501 „Acrolein” (wydanie 2, 15.08.1994): rurka z XAD-2 pokrytym 2-(hydroksymetylo)piperydyną (120 mg/60 mg), strumień 0,01–0,1 l/min, objętość powietrza 13–48 l; desorpcja 2 ml toluenu w łaźni ultradźwiękowej przez 30 min; chromatografia gazowa z detektorem selektywnym wobec azotu oznacza pochodną akroleiny. Norma według karty adsorbuje pary na węglu aktywnym — liczb NIOSH nie przenosimy na normę. Indeks metod CIOP-PIB z lat 2000–2012 wskazuje procedurę dla akrylaldehydu z 2003 r. (nr 4(38)); jej tekstu w wolnym dostępie nie znaleźliśmy.
CZEGO TU NIE PODAJEMY. Tekstu PN-Z-04045-06:1982 nie mieliśmy — PKN udostępnia go odpłatnie (3 strony). Nie podajemy ilości węgla aktywnego, objętości i strumienia powietrza, rozpuszczalnika, kolumny, detektora, oznaczalności ani obliczeń według normy.
Zasada metody
Według karty normy pary akroleiny z powietrza na stanowisku pracy adsorbuje się na węglu aktywnym, a otrzymany roztwór bada chromatograficznie z krzywą wzorcową. Metoda NIOSH 2501 zatrzymuje akroleinę na sorbencie z odczynnikiem tworzącym pochodną i oznacza ją chromatografią gazową z detektorem selektywnym wobec azotu. Wynik porównuje się z NDS 0,05 mg/m³ i NDSCh 0,1 mg/m³ (wykaz NDS z 2026 roku, pozycja 7).
Zastosowania
- Pomiary par akrylaldehydu (akroleiny) w powietrzu na stanowiskach pracy — ocena wobec NDS 0,05 mg/m³ i NDSCh 0,1 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 7)
Kluczowe parametry
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| STATUS (stan na 18.11.2026) | wycofana 27-11-2012; karta bez pól „Zastąpiona przez” i „Zastępuje”; PN-Z-04045-11:1994 i PN-Z-04045-16:2010 (HPLC) też wycofane |
| Wydanie (z karty PKN) | PN-Z-04045-06:1982, wersja polska; publikacja 21-09-1982, 3 strony, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30 |
| Zasada (z karty) | adsorpcja par na węglu aktywnym, chromatograficzne badanie roztworu, krzywa wzorcowa; oznaczalności karta nie podaje |
| Wartości dopuszczalne, wobec których ocenia się wynik | NDS 0,05 mg/m³ (0,02 ppm), NDSCh 0,1 mg/m³ (0,04 ppm), oznakowanie „skóra” — Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 7 „Akrylaldehyd” [107-02-8] |
| Druga metoda (NIOSH 2501, nie norma) | XAD-2 z 2-(hydroksymetylo)piperydyną 120 mg/60 mg; 0,01–0,1 l/min; 13–48 l; desorpcja 2 ml toluenu; GC z detektorem selektywnym wobec azotu |
Norma
- Numer normy
- PN-Z-04045-06:1982 (wersja polska)
- Tytuł (PL)
- Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości aldehydów — Oznaczanie akroleiny na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej z wzbogaceniem próbki
- Title (EN)
- Air purity protection — Tests for aldehyde content — Determination of acrolein at workplaces by gas chromatography with sample enrichment
Procedura krok po kroku
-
Status dokumentu
Karta PKN: norma wycofana 27-11-2012, bez wskazania następczyni (stan na 18.11.2026).
-
Pobranie próbki
Pary akroleiny adsorbuje się na węglu aktywnym (z karty). Objętości i strumienia NIE PODAJEMY.
-
Analiza chromatograficzna
Chromatograficzne badanie otrzymanego roztworu według krzywej wzorcowej (z karty). Rozpuszczalnika i warunków NIE PODAJEMY.
-
Wynik i ocena
Stężenie w mg/m³ porównuje się z NDS 0,05 mg/m³ i NDSCh 0,1 mg/m³. Oznakowanie „skóra”: pomiar w powietrzu nie obejmuje wchłaniania przez skórę.
Wymagany sprzęt i aparatura
| Sprzęt | Przykład | Orientacyjna cena |
|---|---|---|
| Rurki z węglem aktywnym i pompa do pobierania próbek | Do adsorpcji par (z karty); masy sorbentu, objętości i strumienia NIE PODAJEMY | — |
| Chromatograf gazowy | Karta normy nie podaje detektora; NIOSH 2501 — detektor selektywny wobec azotu | — |
Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne
| Odczynnik | CAS | Szczegóły |
|---|---|---|
| Akrylaldehyd — substancja wzorcowa | 107-02-8 | Do krzywej wzorcowej (z karty). Stężeń NIE PODAJEMY |
Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)
- Akroleina działa silnie drażniąco i stwarza zagrożenie pożarowe (temperatura zapłonu −17,8 °C) — pracuje się z nią wyłącznie pod wyciągiem (NIOSH 2501, „Special precautions”)
- Oznakowanie „skóra” w wykazie NDS: pomiar w powietrzu nie obejmuje wchłaniania przez skórę (akrylaldehyd, poz. 7)
Najczęstsze pytania
Jaka norma opisuje to badanie?
Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04045-06:1982 (wersja polska) — „Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości aldehydów — Oznaczanie akroleiny na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej z wzbogaceniem próbki”. Tytuł angielski: „Air purity protection — Tests for aldehyde content — Determination of acrolein at workplaces by gas chromatography with sample enrichment”.
Na czym polega ta metoda?
Według karty normy pary akroleiny z powietrza na stanowisku pracy adsorbuje się na węglu aktywnym, a otrzymany roztwór bada chromatograficznie z krzywą wzorcową. Metoda NIOSH 2501 zatrzymuje akroleinę na sorbencie z odczynnikiem tworzącym pochodną i oznacza ją chromatografią gazową z detektorem selektywnym wobec azotu.
Jaki jest zakres pomiarowy i dokładność?
STATUS (stan na 18.11.2026): wycofana 27-11-2012; karta bez pól „Zastąpiona przez” i „Zastępuje”; PN-Z-04045-11:1994 i PN-Z-04045-16:2010 (HPLC) też wycofane; Wydanie (z karty PKN): PN-Z-04045-06:1982, wersja polska; publikacja 21-09-1982, 3 strony, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30; Zasada (z karty): adsorpcja par na węglu aktywnym, chromatograficzne badanie roztworu, krzywa wzorcowa; oznaczalności karta nie podaje; Wartości dopuszczalne, wobec których ocenia się wynik: NDS 0,05 mg/m³ (0,02 ppm), NDSCh 0,1 mg/m³ (0,04 ppm), oznakowanie „skóra” — Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 7 „Akrylaldehyd” [107-02-8].
Ile trwa wykonanie badania?
Procedura obejmuje 4 kroków. Norma nie podaje czasu trwania dla wszystkich etapów — decyduje procedura laboratorium.
Jaki sprzęt jest potrzebny?
Rurki z węglem aktywnym i pompa do pobierania próbek, Chromatograf gazowy.
Gdzie stosuje się to badanie?
Pomiary par akrylaldehydu (akroleiny) w powietrzu na stanowiskach pracy — ocena wobec NDS 0,05 mg/m³ i NDSCh 0,1 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 7).
Jakie środki ostrożności obowiązują?
Akroleina działa silnie drażniąco i stwarza zagrożenie pożarowe (temperatura zapłonu −17,8 °C) — pracuje się z nią wyłącznie pod wyciągiem (NIOSH 2501, „Special precautions”); Oznakowanie „skóra” w wykazie NDS: pomiar w powietrzu nie obejmuje wchłaniania przez skórę (akrylaldehyd, poz. 7).
Które laboratorium wykona to badanie?
Badanie wykonują laboratoria akredytowane według ISO/IEC 17025. Na LabCoda wyszukasz je po numerze normy PN-Z-04045-06.