🌿 1,4-Dioksan w powietrzu na stanowiskach pracy — adsorpcja na węglu aktywnym, desorpcja roztworem propan-2-olu w disiarczku węgla i chromatografia gazowa, PN-Z-04431
Krótko: o co chodzi
Oznaczanie 1,4-dioksanu w powietrzu na stanowiskach pracy: adsorpcja na węglu aktywnym, desorpcja roztworem propan-2-olu w disiarczku węgla i chromatografia gazowa. Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04431:2011 (wersja polska); STATUS (stan na 18.11.2026): aktualna; karta bez pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”. Procedura obejmuje 5 kroków; stosuje się je m.in. do: Pomiary 1,4-dioksanu w powietrzu na stanowiskach pracy — ocena wobec NDS 50 mg/m³ przez dwa lata od wejścia w życie rozporządzenia (§ 2 ust. 4 pkt 2), potem wobec NDS 7,3 mg/m³ i NDSCh 22 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 195).
W skrócie
- Norma: PN-Z-04431:2011 (wersja polska)
- Kategoria: Środowisko
- Kroków procedury: 5
- STATUS (stan na 18.11.2026): aktualna; karta bez pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”
- Wydanie (z karty PKN): PN-Z-04431:2011, wersja polska; publikacja 09-09-2011, 7 stron, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30
- Zasada i oznaczalność (z karty): adsorpcja na węglu aktywnym, desorpcja roztworem propan-2-olu w disiarczku węgla, chromatografia gazowa; najmniejsze oznaczalne stężenie 5 mg/m³
Przegląd
STATUS (stan na 18.11.2026). Karta PN-Z-04431:2011 (wersja polska) nie ma nagłówka „Wycofana”: publikacja 09-09-2011, 7 stron, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30; pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez” nie ma. Wyszukiwarka PKN pod hasłem „dioksanu” (18.11.2026) zwraca cztery pozycje — jedyną aktualną jest ta norma.
CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty katalogowej PKN, w całości: „Podano metodę polegającą na adsorpcji 1,4-dioksanu na węglu aktywnym, desorpcji związku roztworem propan-2-olu w disiarczku węgla i analizie otrzymanego roztworu metodą chromatografii gazowej. Najmniejsze stężenie1,4-dioksanu, jakie można oznaczyć tą metodą, wynosi 5 mg/m3” (pisownia jak na karcie).
WARTOŚCI DOPUSZCZALNE I PRZEPIS O METODZIE. Wykaz NDS — załącznik nr 1 do rozporządzenia z 12 czerwca 2018 r. w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 26 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 447), poz. 195 „1,4-Dioksan” [123-91-1]: NDS 7,3 mg/m³ (2 ppm), NDSCh 22 mg/m³ (6 ppm), oznakowanie „skóra”. Według § 2 ust. 4 pkt 2 tego rozporządzenia „w ciągu dwóch lat od dnia wejścia w życie” (wszedł w życie 2 kwietnia 2026 r.) dla 1,4-dioksanu NDS wynosi 50 mg/m³, a według § 2 ust. 5 pkt 1 wartości NDS lub NDSCh z załącznika stosuje się „po upływie dwóch lat od dnia wejścia w życie”; NDSCh na okres przejściowy akt nie podaje. Najmniejsze oznaczalne stężenie według karty (5 mg/m³) to jedna dziesiąta NDS przejściowego i około 68 % NDS z wykazu. Według objaśnienia wykazu oznakowanie „skóra” znaczy, że „wchłanianie substancji przez skórę może być tak samo istotne jak przy narażeniu drogą oddechową”. O metodzie mówi § 16 rozporządzenia w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (tekst jednolity — Dz.U. 2025 poz. 949): „Badania i pomiary wykonuje się zgodnie z metodami określonymi w Polskich Normach, a w przypadku braku takich norm, metodami rekomendowanymi i zwalidowanymi przez laboratoria, o których mowa w § 15 ust. 1 i ust. 2 pkt 1”. Tej normy przepis z nazwy nie wymienia, a innego przepisu, który by ją powoływał, NIE USTALILIŚMY.
PRZEBIEG WEDŁUG PROCEDURY CIOP-PIB (drugie źródło; liczby procedury, nie normy). Jeżewska, „1,4-Dioksan – metoda oznaczania”, Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy 2009, nr 1(59), s. 141–146 — ta sama zasada i ta sama oznaczalność (5 mg/m³) co na karcie normy. Rurka z dwiema warstwami węgla aktywnego (100 mg i 50 mg); przez rurkę przepuszcza się do 12 l powietrza ze strumieniem nie większym niż 12 l/h, pobieranie według PN-Z-04008-7; próbki w zamrażalniku są trwałe 6 dni. Każdą warstwę desorbuje się osobno 1 ml mieszaniny disiarczku węgla i propan-2-olu (98 + 2) przez 30 min. Chromatograf z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym; kolumna umożliwiająca rozdział 1,4-dioksanu od disiarczku węgla, propan-2-olu i substancji współwystępujących (przykład procedury: kolumna kapilarna z 2-nitrotereftalanem glikolu polietylenowego, 50 m). Krzywa wzorcowa z sześciu roztworów 0,06–1,2 mg/ml. Współczynnik desorpcji wyznacza się dla każdej partii węgla; ilość w krótszej warstwie nie powinna przekraczać 10 % ilości w dłuższej, inaczej wynik jest orientacyjny. Stężenie: X = (m₁ + m₂) · 1000 / (V · d). Zakres pomiarowy procedury 5–100 mg/m³ dla próbki 12 l.
CZEGO TU NIE PODAJEMY. Tekstu PN-Z-04431:2011 nie mieliśmy — PKN udostępnia go odpłatnie (7 stron). Nie twierdzimy, że liczby procedury CIOP-PIB są liczbami normy; nowszej procedury CIOP-PIB z 2024 r. (inna oznaczalność) nie opisujemy.
Zasada metody
Pary 1,4-dioksanu z powietrza na stanowisku pracy adsorbuje się na węglu aktywnym, desorbuje roztworem propan-2-olu w disiarczku węgla, a roztwór analizuje chromatografią gazową; najmniejsze oznaczalne stężenie według karty — 5 mg/m³. Procedura CIOP-PIB z 2009 roku o tej samej zasadzie używa detektora płomieniowo-jonizacyjnego. Wynik porównuje się z NDS obowiązującym w dniu pomiaru: w okresie przejściowym 50 mg/m³, potem NDS 7,3 mg/m³ i NDSCh 22 mg/m³ (wykaz NDS z 2026 roku).
Zastosowania
- Pomiary 1,4-dioksanu w powietrzu na stanowiskach pracy — ocena wobec NDS 50 mg/m³ przez dwa lata od wejścia w życie rozporządzenia (§ 2 ust. 4 pkt 2), potem wobec NDS 7,3 mg/m³ i NDSCh 22 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 195)
Kluczowe parametry
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| STATUS (stan na 18.11.2026) | aktualna; karta bez pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez” |
| Wydanie (z karty PKN) | PN-Z-04431:2011, wersja polska; publikacja 09-09-2011, 7 stron, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30 |
| Zasada i oznaczalność (z karty) | adsorpcja na węglu aktywnym, desorpcja roztworem propan-2-olu w disiarczku węgla, chromatografia gazowa; najmniejsze oznaczalne stężenie 5 mg/m³ |
| Wartości dopuszczalne, wobec których ocenia się wynik | przez dwa lata od wejścia w życie rozporządzenia (2.04.2026) NDS 50 mg/m³, bez NDSCh (§ 2 ust. 4 pkt 2); potem NDS 7,3 mg/m³ (2 ppm) i NDSCh 22 mg/m³ (6 ppm) z poz. 195 (§ 2 ust. 5 pkt 1); oznakowanie „skóra” |
| Procedura CIOP-PIB 2009 (liczby procedury) | węgiel aktywny 100 mg/50 mg; do 12 l powietrza, ≤ 12 l/h; desorpcja 1 ml CS₂ z propan-2-olem (98 + 2), 30 min; GC-FID; 5–100 mg/m³ dla 12 l |
Norma
- Numer normy
- PN-Z-04431:2011 (wersja polska)
- Tytuł (PL)
- Ochrona czystości powietrza — Oznaczanie 1,4-dioksanu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej
- Title (EN)
- Air purity protection — Determination of 1,4-dioxane at workplaces by gas chromatography
Procedura krok po kroku
-
Pobranie próbki
Przez rurkę z węglem aktywnym do 12 l powietrza, strumień ≤ 12 l/h, według PN-Z-04008-7 (procedura CIOP-PIB).
-
Desorpcja
Każdą warstwę węgla osobno: 1 ml mieszaniny disiarczku węgla i propan-2-olu (98 + 2), 30 min z wstrząsaniem (procedura CIOP-PIB).
-
Analiza chromatograficzna
GC-FID, po dwa pomiary z każdego roztworu; krzywa wzorcowa z sześciu roztworów (procedura CIOP-PIB).
-
Kontrola przebicia
Ilość w krótszej warstwie nie powinna przekraczać 10 % ilości w dłuższej — inaczej wynik orientacyjny (procedura CIOP-PIB).
-
Wynik i ocena
X = (m₁ + m₂) · 1000 / (V · d) w mg/m³; porównanie z wartością obowiązującą w dniu pomiaru (NDS 50 mg/m³ w okresie przejściowym, potem NDS 7,3 i NDSCh 22 mg/m³). Oznakowanie „skóra”: pomiar w powietrzu nie obejmuje wchłaniania przez skórę.
Wymagany sprzęt i aparatura
| Sprzęt | Przykład | Orientacyjna cena |
|---|---|---|
| Rurki z węglem aktywnym (100 mg/50 mg) | Procedura CIOP-PIB 2009; współczynnik desorpcji dla każdej partii | — |
| Pompa ssąca | Stały strumień nie większy niż 12 l/h, do 12 l powietrza (procedura CIOP-PIB) | — |
| Chromatograf gazowy z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym | Kolumna rozdzielająca 1,4-dioksan od disiarczku węgla i propan-2-olu (procedura CIOP-PIB) | — |
Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne
| Odczynnik | CAS | Szczegóły |
|---|---|---|
| Mieszanina disiarczku węgla i propan-2-olu (98 + 2) | — | Roztwór desorpcyjny, 1 ml na warstwę sorbentu (procedura CIOP-PIB; karta normy: „roztwór propan-2-olu w disiarczku węgla”) |
| 1,4-Dioksan — substancja wzorcowa | 123-91-1 | Roztwory wzorcowe robocze 0,06–1,2 mg/ml (procedura CIOP-PIB) |
Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)
- Czynności z rozpuszczalnikami organicznymi wykonuje się pod sprawnie działającym wyciągiem, a zużyte roztwory gromadzi w przeznaczonych pojemnikach (procedura CIOP-PIB 2009, pkt 4.3)
- Oznakowanie „skóra” w wykazie NDS: pomiar w powietrzu nie obejmuje wchłaniania przez skórę (1,4-dioksan, poz. 195)
Najczęstsze pytania
Jaka norma opisuje to badanie?
Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04431:2011 (wersja polska) — „Ochrona czystości powietrza — Oznaczanie 1,4-dioksanu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej”. Tytuł angielski: „Air purity protection — Determination of 1,4-dioxane at workplaces by gas chromatography”.
Na czym polega ta metoda?
Pary 1,4-dioksanu z powietrza na stanowisku pracy adsorbuje się na węglu aktywnym, desorbuje roztworem propan-2-olu w disiarczku węgla, a roztwór analizuje chromatografią gazową; najmniejsze oznaczalne stężenie według karty — 5 mg/m³. Procedura CIOP-PIB z 2009 roku o tej samej zasadzie używa detektora płomieniowo-jonizacyjnego.
Jaki jest zakres pomiarowy i dokładność?
STATUS (stan na 18.11.2026): aktualna; karta bez pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”; Wydanie (z karty PKN): PN-Z-04431:2011, wersja polska; publikacja 09-09-2011, 7 stron, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30; Zasada i oznaczalność (z karty): adsorpcja na węglu aktywnym, desorpcja roztworem propan-2-olu w disiarczku węgla, chromatografia gazowa; najmniejsze oznaczalne stężenie 5 mg/m³; Wartości dopuszczalne, wobec których ocenia się wynik: przez dwa lata od wejścia w życie rozporządzenia (2.04.2026) NDS 50 mg/m³, bez NDSCh (§ 2 ust. 4 pkt 2); potem NDS 7,3 mg/m³ (2 ppm) i NDSCh 22 mg/m³ (6 ppm) z poz. 195 (§ 2 ust. 5 pkt 1); oznakowanie „skóra”.
Ile trwa wykonanie badania?
Procedura obejmuje 5 kroków. Norma nie podaje czasu trwania dla wszystkich etapów — decyduje procedura laboratorium.
Jaki sprzęt jest potrzebny?
Rurki z węglem aktywnym (100 mg/50 mg), Pompa ssąca, Chromatograf gazowy z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym.
Gdzie stosuje się to badanie?
Pomiary 1,4-dioksanu w powietrzu na stanowiskach pracy — ocena wobec NDS 50 mg/m³ przez dwa lata od wejścia w życie rozporządzenia (§ 2 ust. 4 pkt 2), potem wobec NDS 7,3 mg/m³ i NDSCh 22 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 195).
Jakie środki ostrożności obowiązują?
Czynności z rozpuszczalnikami organicznymi wykonuje się pod sprawnie działającym wyciągiem, a zużyte roztwory gromadzi w przeznaczonych pojemnikach (procedura CIOP-PIB 2009, pkt 4.3); Oznakowanie „skóra” w wykazie NDS: pomiar w powietrzu nie obejmuje wchłaniania przez skórę (1,4-dioksan, poz. 195).
Które laboratorium wykona to badanie?
Badanie wykonują laboratoria akredytowane według ISO/IEC 17025. Na LabCoda wyszukasz je po numerze normy PN-Z-04431.