🌿 1,3-Dioksolan i 1,3,5-trioksan w powietrzu na stanowiskach pracy — adsorpcja na żelu krzemionkowym, ekstrakcja wodą destylowaną i chromatografia gazowa z wzbogacaniem próbki, PN-Z-04180-02 (norma wycofana)
Krótko: o co chodzi
Oznaczanie 1,3-dioksolanu i 1,3,5-trioksanu w powietrzu na stanowiskach pracy: adsorpcja na żelu krzemionkowym, ekstrakcja wodą destylowaną i chromatografia gazowa. Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04180-02:1987 (wersja polska); STATUS (stan na 18.11.2026): wycofana 27-11-2012; karta bez pól „Zastąpiona przez” i „Zastępuje”; obie normy serii PN-Z-04180 wycofane. Procedura obejmuje 4 kroki; stosuje się je m.in. do: Pomiary 1,3-dioksolanu i 1,3,5-trioksanu w powietrzu na stanowiskach pracy — ocena wobec NDS 10 / NDSCh 50 mg/m³ (poz. 196) i NDS 15 / NDSCh 75 mg/m³ (poz. 557) (Dz.U. 2026 poz. 447).
W skrócie
- Norma: PN-Z-04180-02:1987 (wersja polska)
- Kategoria: Środowisko
- Kroków procedury: 4
- STATUS (stan na 18.11.2026): wycofana 27-11-2012; karta bez pól „Zastąpiona przez” i „Zastępuje”; obie normy serii PN-Z-04180 wycofane
- Wydanie (z karty PKN): PN-Z-04180-02:1987, wersja polska; publikacja 12-10-1987, 3 strony, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30
- Zasada i oznaczalność (z karty): adsorpcja na żelu krzemionkowym, ekstrakcja wodą destylowaną, chromatografia gazowa; 2,5 mg/m³ (1,3-dioksolan), 3,5 mg/m³ (1,3,5-trioksan)
Przegląd
STATUS (stan na 18.11.2026). Karta PN-Z-04180-02:1987 (wersja polska) ma nagłówek „Wycofana”: publikacja 12-10-1987, data wycofania 27-11-2012, 3 strony; pól „Zastąpiona przez” i „Zastępuje” nie ma. Wyszukiwarka PKN pod hasłami „dioksolanu” i „trioksanu” (18.11.2026) zwraca tylko dwa arkusze serii — 01:1987 (postanowienia ogólne i zakres normy) i 02:1987 — oba wycofane.
CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty katalogowej PKN, w całości: „Metoda polega na adsorpcji 1,3-diooksolanu i 1,3,5-trioksanu na żelu krzemionkowym, wyekstrahowaniu go wodą destylowaną i analizie chromatograficznej otrzymanego roztworu. Oznaczalność metody wynosi 2,5 mg dla 1,3-dioksolanu i 3,5 mg dla 1,3,5-trioksanu w 1 metrze sześciennym powietrza” (pisownia „diooksolanu” jak na karcie). Tytuł normy mówi o chromatografii gazowej z wzbogacaniem próbki.
WARTOŚCI DOPUSZCZALNE I PRZEPIS O METODZIE. Wykaz NDS — załącznik nr 1 do rozporządzenia z 12 czerwca 2018 r. w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 26 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 447): poz. 196 „1,3-Dioksolan” [646-06-0] — NDS 10 mg/m³, NDSCh 50 mg/m³; poz. 557 „1,3,5-Trioksan” [110-88-3] — NDS 15 mg/m³, NDSCh 75 mg/m³; obie bez oznakowania „skóra”. Oznaczalność według karty to jedna czwarta NDS 1,3-dioksolanu i około 23 % NDS 1,3,5-trioksanu. Każdy związek ocenia się wobec własnej pozycji wykazu. O metodzie mówi § 16 rozporządzenia w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (tekst jednolity — Dz.U. 2025 poz. 949): „Badania i pomiary wykonuje się zgodnie z metodami określonymi w Polskich Normach, a w przypadku braku takich norm, metodami rekomendowanymi i zwalidowanymi przez laboratoria, o których mowa w § 15 ust. 1 i ust. 2 pkt 1”. Tej normy przepis z nazwy nie wymienia; czy norma wycofana przez PKN podpada pod słowa „w przypadku braku takich norm” — NIE ROZSTRZYGAMY.
DRUGIE ŹRÓDŁO. Opublikowanej procedury dla tych substancji nie znaleźliśmy (indeks metod CIOP-PIB z lat 2000–2012 ich nie wymienia) — przebiegu poza polem „Zakres” karty nie podajemy.
CZEGO TU NIE PODAJEMY. Tekstu PN-Z-04180-02:1987 nie mieliśmy — PKN udostępnia go odpłatnie (3 strony). Nie podajemy ilości żelu krzemionkowego, objętości i strumienia powietrza, objętości wody, kolumny, detektora, warunków chromatografii ani obliczeń.
Zasada metody
Według karty normy 1,3-dioksolan i 1,3,5-trioksan z powietrza na stanowisku pracy adsorbuje się na żelu krzemionkowym, ekstrahuje wodą destylowaną, a roztwór analizuje chromatograficznie; oznaczalność to 2,5 mg/m³ i 3,5 mg/m³. Wyniki porównuje się z NDS 10 mg/m³ (1,3-dioksolan) i 15 mg/m³ (1,3,5-trioksan) oraz z NDSCh 50 i 75 mg/m³ (wykaz NDS z 2026 roku).
Zastosowania
- Pomiary 1,3-dioksolanu i 1,3,5-trioksanu w powietrzu na stanowiskach pracy — ocena wobec NDS 10 / NDSCh 50 mg/m³ (poz. 196) i NDS 15 / NDSCh 75 mg/m³ (poz. 557) (Dz.U. 2026 poz. 447)
Kluczowe parametry
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| STATUS (stan na 18.11.2026) | wycofana 27-11-2012; karta bez pól „Zastąpiona przez” i „Zastępuje”; obie normy serii PN-Z-04180 wycofane |
| Wydanie (z karty PKN) | PN-Z-04180-02:1987, wersja polska; publikacja 12-10-1987, 3 strony, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30 |
| Zasada i oznaczalność (z karty) | adsorpcja na żelu krzemionkowym, ekstrakcja wodą destylowaną, chromatografia gazowa; 2,5 mg/m³ (1,3-dioksolan), 3,5 mg/m³ (1,3,5-trioksan) |
| Wartości dopuszczalne, wobec których ocenia się wynik | 1,3-dioksolan (poz. 196): NDS 10 mg/m³, NDSCh 50 mg/m³; 1,3,5-trioksan (poz. 557): NDS 15 mg/m³, NDSCh 75 mg/m³ — Dz.U. 2026 poz. 447 |
Norma
- Numer normy
- PN-Z-04180-02:1987 (wersja polska)
- Tytuł (PL)
- Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości 1,3-dioksolanu i 1,3,5-trioksanu — Oznaczanie 1,3-dioksolanu i 1,3,5-trioksanu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej z wzbogacaniem próbki
- Title (EN)
- Air purity protection — Tests for 1,3-dioxolane and 1,3,5-trioxane content — Determination of 1,3-dioxolane and 1,3,5-trioxane at workplaces by gas chromatography with sample enrichment
Procedura krok po kroku
-
Status dokumentu
Karta PKN: norma wycofana 27-11-2012, bez wskazania następczyni (stan na 18.11.2026).
-
Pobranie próbki
Adsorpcja na żelu krzemionkowym (z karty). Objętości i strumienia NIE PODAJEMY.
-
Ekstrakcja i analiza
Ekstrakcja wodą destylowaną i analiza chromatograficzna roztworu (z karty). Warunków NIE PODAJEMY.
-
Wynik i ocena
Stężenie każdego związku w mg/m³ porównuje się z jego pozycją wykazu: 1,3-dioksolan NDS 10 mg/m³, 1,3,5-trioksan NDS 15 mg/m³.
Wymagany sprzęt i aparatura
| Sprzęt | Przykład | Orientacyjna cena |
|---|---|---|
| Rurki z żelem krzemionkowym i pompa do pobierania próbek | Do adsorpcji (z karty); masy sorbentu, objętości i strumienia NIE PODAJEMY | — |
| Chromatograf gazowy | Analiza roztworu wodnego (z karty); detektora NIE PODAJEMY | — |
Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne
| Odczynnik | CAS | Szczegóły |
|---|---|---|
| Woda destylowana | — | Do ekstrakcji z żelu krzemionkowego (z karty); objętości NIE PODAJEMY |
Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)
- UWAGA MERYTORYCZNA: dwie substancje mają różne NDS i NDSCh — wynik podaje się i ocenia osobno dla każdej (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 196 i 557)
Najczęstsze pytania
Jaka norma opisuje to badanie?
Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04180-02:1987 (wersja polska) — „Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości 1,3-dioksolanu i 1,3,5-trioksanu — Oznaczanie 1,3-dioksolanu i 1,3,5-trioksanu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej z wzbogacaniem próbki”. Tytuł angielski: „Air purity protection — Tests for 1,3-dioxolane and 1,3,5-trioxane content — Determination of 1,3-dioxolane and 1,3,5-trioxane at workplaces by gas chromatography with sample enrichment”.
Na czym polega ta metoda?
Według karty normy 1,3-dioksolan i 1,3,5-trioksan z powietrza na stanowisku pracy adsorbuje się na żelu krzemionkowym, ekstrahuje wodą destylowaną, a roztwór analizuje chromatograficznie; oznaczalność to 2,5 mg/m³ i 3,5 mg/m³. Wyniki porównuje się z NDS 10 mg/m³ (1,3-dioksolan) i 15 mg/m³ (1,3,5-trioksan) oraz z NDSCh 50 i 75 mg/m³ (wykaz NDS z 2026 roku).
Jaki jest zakres pomiarowy i dokładność?
STATUS (stan na 18.11.2026): wycofana 27-11-2012; karta bez pól „Zastąpiona przez” i „Zastępuje”; obie normy serii PN-Z-04180 wycofane; Wydanie (z karty PKN): PN-Z-04180-02:1987, wersja polska; publikacja 12-10-1987, 3 strony, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30; Zasada i oznaczalność (z karty): adsorpcja na żelu krzemionkowym, ekstrakcja wodą destylowaną, chromatografia gazowa; 2,5 mg/m³ (1,3-dioksolan), 3,5 mg/m³ (1,3,5-trioksan); Wartości dopuszczalne, wobec których ocenia się wynik: 1,3-dioksolan (poz. 196): NDS 10 mg/m³, NDSCh 50 mg/m³; 1,3,5-trioksan (poz. 557): NDS 15 mg/m³, NDSCh 75 mg/m³ — Dz.U. 2026 poz. 447.
Ile trwa wykonanie badania?
Procedura obejmuje 4 kroków. Norma nie podaje czasu trwania dla wszystkich etapów — decyduje procedura laboratorium.
Jaki sprzęt jest potrzebny?
Rurki z żelem krzemionkowym i pompa do pobierania próbek, Chromatograf gazowy.
Gdzie stosuje się to badanie?
Pomiary 1,3-dioksolanu i 1,3,5-trioksanu w powietrzu na stanowiskach pracy — ocena wobec NDS 10 / NDSCh 50 mg/m³ (poz. 196) i NDS 15 / NDSCh 75 mg/m³ (poz. 557) (Dz.U. 2026 poz. 447).
Jakie środki ostrożności obowiązują?
UWAGA MERYTORYCZNA: dwie substancje mają różne NDS i NDSCh — wynik podaje się i ocenia osobno dla każdej (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 196 i 557).
Które laboratorium wykona to badanie?
Badanie wykonują laboratoria akredytowane według ISO/IEC 17025. Na LabCoda wyszukasz je po numerze normy PN-Z-04180-02.